tankasubba - समीक्षाहरु/अन्तर्वार्ता

राष्ट्रिय गानका रचनाकार व्याकुल माईलासँगको काठमाडौ जात्रा

2009-05-08T23:27:00.000-07:00

वैदेशीक रोजगारीको क्रममा सन १९९१को अन्तिम दिन अथवा डिसेम्वर ३१ तारिखका दिन मैले संयोवस दक्षिण कोरियाको भूमिलाई टेक्न पुगेको थिए । तत्पाश्चात झण्डै ५ वर्षको रोजगारी समयलाई भाँचेर सन १९९६ को अगष्ट महिनामा हङकङ हुँदै जन्मभूमि नेपालको काखमा सकुशल अवतरण गरियो । पहाडमा रहनु भएका परिवारजनहरुसँग महिना दिन विताए पछि पुन वैदेशिक रोजगारीकै निम्ति अन्य देश गएको भन्दा अलि फरक ढङ्गले आई.डी.को पुच्छर समातेर हङकङको उडान भरे । दक्षिण कोरियाको रोजगारीको क्रममा मैले सोचे जस्तै साहित्यिक माहौल नभएकोले होला त्यहाँको वसार्इमा दुर्इचार गीत कविताहरु लेख्न वाहेक अन्य खासै केहि लेख्न सकिएन । तर जव मैले हङकङलाई टेके तव साहित्यको लागि केहि न केहि काम गर्नु पर्छ भन्ने एउटा प्रतिवद्धता लिए । त्यहि प्रतिवद्धता अनुसार साहित्य लेख्ने द्रुतत्तर वढ्दै गयो । खास गरेर हङकङमा मैले नसोचेको साहित्यिक वातावरण पाए । किनकी हङकङमा म आउँनु भन्दा पहिले आई.डी. को पुच्छर समातेर आउँनु हुने थुप्रै स्थापित साहित्यकार मित्रहरु हुनुहुदो रहेछ । वहाँहरुको समीप्यताका कारण ओईलाई सकेको मेरो लेखन यात्राले पुनर्जिवन प्राप्त गर्‍यो । जस्ले गर्दा म यो स्थान ग्रहण गर्न पुगेको छु त्यो मेरो लागि गौरवशाली कुरा हो । हङकङको वेफुर्सदीलो समयलाई उपयोग गर्न र प्रतिवद्धतालाई पुरा गर्न अनेकौ वाध्यता र विवशतासँग लड्दै जुझदै भए पनि लेख्नेकामवाट पछि हट्ने कार्य गरिएन । धेरै थोरै वा राम्रो नराम्रो सवैलाई आत्मासाथ गर्दै समयले भ्याए जति लेखन कार्यमा जुट्ने गरियो र हाल पनि उक्त कार्यमा निरन्तर जुटि नै रहेको छु । कलम,विचार र भावनाको सम्वन्ध पनि वडो अनौठो प्रकारको हुँदो रहेछ । त्यो म दुइ दशकको अवधीमा अनुभव गर्दैछु । यिनै साधना र प्रतिवद्धतालेगर्दा रचनाहरु संग्रहको रुपमा निकाल्न पुग्ने भएछ । जस्ले गर्दा एउटा कविता संग्रह छपाउँने तयारीमा जुटेँ । त्यहि अनुरुप हङकङको पहिलो साहित्यिक संस्था नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानको प्रकाशनमा कविता संग्रह छाप्ने तयारी भयो । तर हङकङमा नेपाली भाषाको छापाखाना नभएकोले कविता संग्रह छाप्नको लागि नेपाल नै जानु पर्ने स्थिति देखा पर्‍यो । त्यसको लागि केहि न केहि मेसो मिलाउँनु पर्ने भयो । किनकी हङकङवाट त्यहि कविता संग्रह छाप्नको लागि मात्र नेपाल जान सकिने कुरोपनि भएन । त्यसैले सोहि समयमा नेपालमा रहनु भएका परिवारहरुलाई भेट्न जानेमौका मिलाए । अन्तत काठमाडौको जात्रा सिद्राको व्यापार भने झैँ कविता संग्रहको पाण्डुलिपि लिएर छाप्नको लागि र घर परिवारसँग भेटघाट गर्ने हिसावले म नेपाल भित्रिए । नेपालमा कविता संग्रह छाप्नको लागि त्यति अनुभव नभएकोले दक्षिण कोरिया मै रहँदा चिनजान भएका साहित्यिक मित्र मनोजवावु आशयसँग सर्म्पर्क जोडे । वहाँ आफु व्यस्त भएकोले अर्का कवि मित्र उत्तर कुमार राईसँग परिचय गराई दिनु भएपछि कम्प्युटर टाईपिङ्ग,आवरण कला र भित्री अमूर्त कलाको लागि गुहारे । किनभने वहाँ यो कामको लागि केहि अनुभवि हुनुहुन्थ्यो त्यसकारण मेरो कामको लागि पथप्रदर्शन गराउँन विभिन्न ठाउँमा पुर्‍याउँनुभयो। तर उत्तर कुमार जी पनि जागीरेहुनु भएको कारणले मेरो काममा समय दिन सक्नु भएन । यहि छपाई कामको लागि सहयोग गर्न अर्का गीतकार व्याकुल माईलासँग भेट घाट गराई दिनुभयो । त्यति वेला व्याकुल माईला अध्यायनको क्रममा थिए र नयाँ राष्ट्रिय गानका रचनाकार पनि भएका थिएनन् । वहाँ आफै स्रष्टा र स्रष्टा कै लागि काममा सहयोग गर्न तत्पर हुनुभयो । त्यसपछि वहाँको सम्पर्कमा अर्का पत्रकार तथा कवि गणेश राईसँग पनि परिचय हुन पुगीयो । मेरो कविता संग्रह "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" छाप्नको लागि अनेकौं पटक विभिन्न ठाउँमा कामको लागि पथप्रदर्शन गराउँने काम गर्नुभयो । मैले उक्त कविता संग्रह छाप्ने समयमा अरु दुइ कामहरु गर्नुपर्ने थियो । पहिलो चौविसे सेवा समाज हङकङको मुखपत्र "चौविसेका गोरेटाहरु" को प्रकाशन र दोस्रो काम थियो नेपालका वरिष्ठ साहित्यकारहरुसँग विदेशमा नेपाली साहित्यको गतिविधी वारेमा भिडीयो अन्तरवार्ता । तिन प्रकारको काम एकै पटक गर्न नभ्याईने भएकोले मेरै गाउँका मित्र लोकेन्द्र याखालाई मुखपत्रको लागि सारा काम जिम्मा दिए । र अरु दुइ कामको लागि व्याकुल माईला म नै खट्ने सल्लाह गर्‍यौं । मलाई साहित्यकारहरुसँग भेट्ने सर्म्पर्क शुत्र थाहा नभएकोले व्याकुल माईलालाई नै यसको लागि पनि माध्यम वनाए । उनले भेट्नु पर्ने साहित्यकारहरुसँग सर्म्पर्क गर्थे र मलाई समय तालिका मिलाएर त्यतातिर भेटघाटको लागि लैजान्थे । उनलाई भिडीयो क्यामरा चलाउँन त्यति अनुभ व नभएकोले वार्ताकारको भूमिका निभाउँन आग्रह गर्थे र सोहि वमोजिम वार्ताकारको भूमिका पुरा गर्थे । कहिले साँझ कहिले विहान कहिले भोकै कहिले तिर्खै गरेर काठमाडौको धुँवा धुलोको पर्वाह नगरी भिडीयो वार्ताको कामलाई तुर्‍यायौ । अन्तत वैरागी काईला,गोविन्दराज भट्टराई,परशु प्रधान,मोहन कोईराला,इश्वर वल्लभ,मञ्जुल र डायमण्ड शमशेर राणा आदि बरिष्ठ साहित्यकारहरुको विचारहरुलाई भिडीयोमा कैंद गर्न सफल भयौं । अन्य मित्रहरुले प्राय फोनबाट सरसल्लाह मात्र दिए तर व्याकुल माईलाले भने म सँग साथै हिडेर मेरो कामको लागि पछि हट्नु भएन । त्यति वेला वहाँमा एक प्रकारले अल्लारे जोस पनि थियो त्यसकारण वहाँको मुखमा हुदैन भन्ने शब्दै आएन । जे भने पनि जता जाउँ भन्दा पनि मसँगै लागेर हिडी दिन्थे । आफ्नै काम झैँ गरेर मेरो काममा खटि दिए पछि मलाई काम गर्न ज्यादै सजिलो भयो । जे होस् वहाँको अटुट सहयोगले दुइ काम समयमा नै पुरा भयो । अर्को मुखपत्रको लागि मित्र लोकेन्द्र याखाले काम गरिदिनु भएकाले त्यो पनि सजिलै तरिकाले पुरा भयो । त्यस अवधीमा मैले प्रकाशनको काम मात्र नगरेर घर परिवारसँग भेटघाट गर्ने काम पनि पुरा गरे । जन आन्दोलन पाश्चात तिनै मित्र व्याकुल माईला उर्फ प्रदीप कुमार राई नयाँ राष्ट्रिय गानका रचनाकार वनेर राष्ट्रको सौभाग्यशाली तथा गौरवशाली ब्यक्तिको रुपमा परिणत हुने मौका पाउँनु भयो । त्यो हामी सारा नेपालीको लागि खुशीको कुरा हो । जुनवेला म उनीसँग काठमाडौको धुलो उडाउँदै हिड्दा त्यस्ता ब्यक्ति वन्लान भनेर मैले सोचेको पनि थिईन तर समयले उनलाई युगपुरुष वनाई दियो । तर म भने यता हङकङमा वेल्चा गैति उचालेर भए पनि नेपाली साहित्य लेखन साथै समृद्धिको लागि समर्पित हुदै आएकोछु । गत वर्ष२००७ को मध्यतिर राष्ट्रिय गानको रचनाकार वनि सकेपछि हङकङमा सम्मान ग्रहण गर्न आउँनु भएको वेला मैले ती पुराना कुराहरु उप्काएको थिए । त्यसवेला हास्दै भने "दाई मैले पुराना कुराहरु भुलेको छैन है" र मेरो हालखवर साथै ती बरिष्ठ साहित्यकारहरुको भिडीयो वार्ताका वारेमा सोध्दै थिए । मैले पनि हास्दै भने " तपाई नयाँ राष्ट्रिय गानको रचनाकार वनेर राष्ट्रिय ब्यक्तित्व वन्नुभयो त्यसमा म साह्रै खुशी छु र मेरो तर्फाट वधाईछ "

अनेसास हङकङ च्याप्टरको दोस्रो कविता यात्रा

2009-05-08T23:16:00.001-07:00

यसपाली हङकङमा साहित्यिक कार्यक्रमहरु अलि बाक्लै रुपमा भए । त्यो हङकङमा बसोवास गर्ने नेपाली स्रष्टा तथा नेपाली साहित्यप्रेमीहरुको लागि उत्साह कै कुरा हो । हुन त हङकङमा नेपाली साहित्यलाई उत्थान गर्ने हिसावले विगत दश बर्षअगाडी देखि नै संस्थागतरुपले नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङ स्थापना भएर क्रियाशील भैरहेको छ । सोहि अनुरुप नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङले बाषिर्क रुपमा साहित्य समृद्धिको लागि कविता गोष्ठि आयोजना गर्दै आएको छ । हाल आएर हङकङमा अन्य साहित्यिक संस्थाहरु पनि स्थापना भैसकेकाछन् । त्यस साहित्यिक संस्थाहरु मध्ये अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज हङकङ च्याप्टर पनि एक क्रियाशील साहित्यिक संस्था हो । तर यसपाली भने गैरसाहित्यिक संस्था पोखरेली युवा परिवार हङकङले नेपालका तिन बरिष्ठ कविहरु सरुभक्त श्रेष्ठ,तिर्थ श्रेष्ठ र प्रकट पगेनी शिवलाई हङकङ ल्याएर सशुल्क कविता वाचनको आयोजना सफलरुपले गर्नु ज्यादै उदाहरणीय काम भएको छ । त्यसो त यो कार्यक्रम भन्दा एक वर्षपहिले विसे नगर्चीका लेखक कवि श्रवण मुकारुङको सशुल्क कविता वाचन पनि यसरी नै सफल भएको थियो तर त्यसवेला अर्का आकर्ष व्यक्तित्व नयाँ राष्ट्रिय गीतका रचनाकार व्याकुल माईला उर्फ प्रदीप कुमार रार्इ पनि थिए । तर यसपालीको त्रय कविहरुको सशुल्क कविता वाचन अत्याधिक सफल भएको महशुस यो कलमकार गरेको छ । किनकी उक्त कार्यक्रममा दर्शक तथा श्रोताहरुको उल्लेखनिय उपस्थितीले यहि कुरा वताउँदछ । अहिले नेपालमा गुरुकुलले मासिक रुपमा नेपालका चर्चित विभिन्न कवि कवियत्रीहरुको सशुल्क कविता वाचन गराउँदै आएको छ । तर गीत,कविता,मुक्तक,गजल आदि सशुल्क वाचन गराउँने पहिलो चलन पोखराबाट नै सुरुआत भएको हो त्यसैले यसको श्रेय पोखरेली स्रष्टाहरुलाई नै जान्छ । हाल आएर यसको निरन्तरता गुरुकुलले दिईरहेकोछ । हङकङमा सशुल्क कविता वाचन वाहेक पोखरेली युवा परिवारले हङकङ मै वसोवास गर्ने नेपाली स्रष्टाहरुलाई आकर्ष पुरस्कार सहितको प्रतियोगीतात्मक कविता वाचन गराएको थियो । जसमा कवियत्रीहरु रीता गुरुङ्ग र लक्ष्मी थापा राई पहिलो र दोस्रो भएका थिए भने कविहरुमा राजेन्द्र थापा, कमल पौडेल,चन्द्र मादेन आन्छन् क्रमश तेस्रो,चौथो र पाँचौ भएका थिए । यस्तो प्रकारको साहित्यिक कार्यक्रम गैरसाहित्यिक संस्थाले गर्नु प्रशंसनिय र सह्रनिय कुरा हो । जव गैरसाहित्यिक संस्थाले साहित्यका कामहरु गर्दै जान्छन् तव मात्र साहित्यले अझ वढी विकास गर्दै लैजाने सुअवशर मिल्दछ । साहित्यिक संस्थाहरुले त अवश्य नै साहित्य विकासको लागि जोड गर्दछ । यसपालीको साहित्यिक कार्यक्रम गैरसाहित्यिक संस्था पोखरेली युवा परिवार हङकङले गरे झैँ अन्य गैरसाहित्यिक संस्थाहरुले पनि होस्टेमा हैसे गरेर नेपाली साहित्यको विकासमा उल्लेखनिय योगदान पुर्‍याउँन सक्दछ । नेपालका वरिष्ठ त्रय कविहरु हङकङ आउँनु भएको वेला यहाँका साहित्यिक संघसंस्थाहरुले पनि समसामयिक नेपाली साहित्यको विषयमा अन्तरक्रिया तथा विचार गोष्ठि गर्ने विचार अवश्य नगरेका होईनन् । तर कविहरुको हङकङ वसाई छोटो र अन्य कार्यक्रममा व्यस्त हुनुपर्ने थाहा भएपछि औपचारीक कार्यक्रम गर्न पाईएन । तर त्यसको वावजूद पनि अनेसास हङकङ च्यप्टरले भने छोटो समयको लागि एउटा औपचारीक कविता यात्राको कार्यक्रम २००८ नोभेम्वर १५ का दिन विहानको समयलाई तय गर्‍यो । त्यो कार्यक्रमको लागि भने त्रय कविहरु सहमत भए । त्यसै अनुरुप हङकङमा सधै कामले व्यस्त रहनु हुने कवि कवियत्रीहरुले अलिकति समय निकालेरै छोडे । हङकङको पर्यटकिय स्थाल स्टार फेरीबाट सुभारम्भ भएको कविता यात्रामा हङकङ तथा नेपालका बरिष्ठ स्रष्टाहरु सहित पानी जहाजमा चढेर सेन्ट्रल हुदै यात्रालाई पीकट्रामको गाडीबाट माथी डाँडामा पुग्दा दिनको वाह्रवजि सकेको थियो । समयले दिनको खाना खाने वेला संकेत दिएकोले यात्रामा सम्मिलित सम्पूर्णले पेटपूजा गर्नको लागि म्याक्डोनाल्ड तिर पस्यौ । केहि समय चिया चमेनामा विताए पछि यात्रालाई बरिष्ठ कविहरुको साथमा साहित्यिक विचार र भावना साटसाट गर्दै पीक डाँडालाई फन्को मार्न र हङकङ टापूको दर्शनार्थ पैदल यात्रामा सरिक भयौं । केहि पर पीक भन्ज्याङ्गमा अनेसास हङकङ च्याप्टरले कविता गोष्ठिको आयोजना गर्ने निर्ण य गरेको थियो । सोहि वमोजिम उक्त स्थानमा पुगेपछि एउटा औपचारीक कविता गोष्ठिको सुरुआत गरियो जहाँ १७ जना स्रष्टा तथा श्रोताको उपस्थिति रहेको थियो । कार्यक्रम छोटो भए पनि हङकङ वसोवास गर्ने स्रष्टाहरु र त्रय बरिष्ठ कविहरुको कविता वाचनले पीक भन्ज्याङ्गको अनकन्टार ठाउँमा वेग्लै रौनकता छाएको थियो । प्रकृतिको सुन्दर कोखमा गरिएको कार्यक्रम सानै भए पनि भव्य थियो किनकी त्यहाँ नेपालका बरिष्ठ कविहरुको सुमधुर आवाजहरु गुन्जिएको थियो । त्यहाँ विभिन्न विचार र भावना समेटिएका कविताहरु वाचन गरिएका थिए । कविता यात्राको मज्जा भन्नु नै प्रकृतिको सुन्दरतासँग रमाउँदै कविता वाचन गर्नु हो । जहाँ सिर्सीरे वतास चराचुरुङ्गीको मीठो आवाज र रुखपातहरुको सुसाईसँगै कविता वाचनको मीठो लयहरु मिसीएर आउँने गुन्जनले साह्रै आनन्द दिलाउँछ । सायद तपाई पाठक पनि त्यहि छेउमा श्रोता भएर वस्ने मौका पाउँनु भएको भए झन कति मज्जा हुन्थ्यो सुनमा सुगन्ध झैँ । तर छुट्नु भयो होला समय अभावका कारण ठिकै छ तपाईको साटो हामीले नै तपाईको स्थानलाई ग्रहण गर्‍यौ । कविता वाचनको कार्यक्रम समाप्त भएपछि पीक डाँडालाई रिङदै त्रय बरिष्ठ कविहरुलाई हङकङ टापूको दृश्यपान गराउँने कार्यक्रम तिर जुट्यौ । पैदल यात्रामा कहि तस्विर खिच्दै कहिले हङकङ टापूको सुन्दर दृश्यहरु हेर्दै करिव एक घण्टामा सवैले पीक डाँडालाई फन्को दियौ । एक प्रकारले त्यो दिनको छोटो मिठो कार्यक्रम पनि एक फन्को कै थियो । त्यसपछि त्रय बरिष्ठ कविहरु अर्को कार्यक्रममा सरिक हुनुपर्ने भएकोले हामी सम्पूर्ण सहभागीहरुसँग विदा लिएर हिडेपछि हामीले पनि आआफ्नो वासस्थानतिर पाईला मोड्यौ । यसरी संयोगवस अनेसास हङकङ च्याप्टरले अविस्मरणीय कविता यात्राको आयोजना गर्ने सुअवशर प्राप्त गर्‍यो । यो एउटा साधारण प्रकारको कार्यक्रम भए पनि यसले हङकङे नेपाली साहित्य र स्रष्टाहरुको विच छुट्टै स्थान लिएको छ । कविता यात्रामा कविता वाचन मात्र नगरेर नेपाली साहित्य समृद्धिका विषयहरुमा पनि चर्चा गरिएको थियो । यसरी नेपाली साहित्य समृद्धि र विकासको लागि विदेशी भूमिमा रहेर थोरै भए पनि अनेसास हङकङ च्याप्टरले आफ्नो कार्य र कर्तव्य निभाउँदै आएको छ । त्यो कार्य मध्ये यो दोस्रो कविता यात्राको कार्यक्रम पनि प्रमुख हो ।

लामा आइलैण्डको कविता यात्रा

2009-05-08T23:06:00.000-07:00

अनेसास हङकङ च्याप्टरको पुनर्गठनपश्चात् हङकङमा साहित्यकार तथा साहित्यप्रेमीहरुमा हलचल नै पैदा भएको छ । किनकि यहाँ अन्य साहित्यिक संघ-संस्थामा नसमेटिएका साहित्यकार मित्रहरुसमेत आबद्घ भएर साहित्य लेखनको लागि जुर्मुराएको पाउँदा त्यस्तो तरङ्ग उत्पन्न भएको हो । खासगरी साहित्यिक स्रष्टाहरु संगठित रुपले अगाडि बढौं भन्ने उद्देश्यले नै अनेसास हङकङ च्याप्टरले यस्तो पहल शुरु गरेको हो । हङकङमा रहनु भएका क्रियाशील स्रष्टाहरुलाई विश्वब्यापी रुपले अगाडि बढाउने र चिनाउने कार्य अनेसास हङकङ च्याप्टरको उद्देश्य भित्रको प्रमुख उद्देश्य हो । अन्य लेखन तथा प्रकाशन गरेर समाज सेवा साहित्य सेवा गर्नु त छँदैछ ।
पुनर्गठन हुनुभन्दा अगाडि पनि साहित्य समृद्घकिो लागि केही गर्न नखोजेको अवश्य होइन तर समय र परिस्थितिले गर्दा प्रत्यक्ष रुपले अगाडि नदेखिएको मात्र हो, भित्री रुपमा क्रियाशील नै थियो । त्यही कृयाशीलताबाट पनि अझ कृयाशील बनाउन अहिलेको यो नयाँ कार्य समिति चयन गरिएको हो । कुनै पनि काम गर्नु त्यति सजिलो हुँदैन, अझ साहित्य लेखन चिन्तनको कुरा त झन् अप्ठ्यारो कुरा हो । त्यो भनेर हुने कुरा होइन, लेखेर वा चिन्तन गरेर मात्र हुने कुरा हो । साहित्य लेखन वा चिन्तन कुराभन्दा सजिलो भए पनि त्यसलाई समाजको अगाडि उतार्न भने ज्यादै गाह्रो विषय हो । लेखनमा लेखकीय सत्व, विचार, भावना, दृष्टि मात्र नभएर सम्पूर्ण कुरा समेटिएर आयो भने मात्र लेखनको सम्पूर्ण पाटोलाई समेट्न सक्छ । परदेशमा बसेर नेपाली साहित्यकोर् इंट्टा थप्न सकिन्छ कि भन्ने हेतुले नै यसरी हामी हङकङमा वसोवास गर्ने साहित्यकर्मीहरु अनेसास हङकङ च्याप्टरमा गोलवन्द भएर अगाडि बढ्ने क्रममा जुटेकाछौं ।
साहित्यलाई विभिन्न कार्यक्रममार्फत अगाडि ल्याउनु पर्ने भएकोले अनेसास हङकङ च्याप्टरको तर्फबाट पहिलो कार्यको थालनी यही कविता यात्राबाट गरेका हौं गत सेक्टेम्वर १५,२००८ का दिन लाम्मा आइलैण्डमा । यो मेरा पहिलो अनुभव हो अथवा पहिलो कविता यात्रा नै भनौ । हुन त यस्ता खालका कविता यात्रा हङकङमा विरलै मात्र हुने गर्छन् समयाभावले गर्दा । मलाई लाग्छ, यसपालि कतिपय साहित्यकार मित्रहरु त्था साहित्यप्रेमी महानुभावहरु यही समयाभावको कारण सरिक हुन सक्नु भएन । जे होस् उक्त दिन विहानैदेखि मलगायत त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण निक्कै रोमाञ्चित थियौ किनकि, लाम्मा आइलैण्डमा गएर कस्तो कविता रचेर सुनाउनु पर्ने हो भनेर । त्यो एउटा चुनौती र परीक्षा पनि थियो हाम्रो लागि । किनकि त्यहाँ २० मिनटमा कविता लेखेर ल्याउनु पर्ने थियो ।
प्राय म कविता लेख्दा पहिल्यै दिमागमा लेख्नु पर्ने कविताको खाका तयार पार्छु र तत् पश्चात् कुनै पनि बेला अथवा समय पाएको बेला त्यसलाई लिपिबद्घ गर्छु । लिपिबद्घ भइसकेपछि केही दिनको अन्तरालमा केही सम्पादन गर्छु र मात्र कवितालाई पूर्णता दिन्छु । यो मेरो लेख्ने स्टायल हो अथवा तरिका ।
दिनको साढे बाह्रवजे हामी कविता यात्रामा जाने कवि कवियत्री तथा साहित्यानुरागीहरु हङकङको सबैभन्दा अग्लो बिल्डिङ्ग आई.एफ.सी. टावरको सम्मुखमा भेला भयौं । छुटेकालाई पर्खेर ल्याउन केही साहित्यकार मित्रहरुलाई अनुरोध गरेपछि हामी अरु दिनको १ बजे पहिलो टोली पानी जहाज चढेर लाम्मा आइलैण्ड मोडियौं । आधा घण्टाको जहाज यात्रापश्चात् लाम्मा आइलैण्ड अवतरण भयौं । अवतरणपश्चात् कतिले आउन बाँकीलाई त्यही पानीजहाजबाट उत्रने ठाउँमा पर्खने कुरा गरे, कतिले पर समुद्रको किनारमा पर्खने कुरा गरे । चर्को घाम र तातो सामुद्रिक वाफले गर्दा त्यहाँ पर्खन पनि गाह्रै थियो । त्यसैले सबैको सल्लाहवमोजिम समुद्रको किनारमै गएर पर्खने निधो भयो । कतिपय साथीहरु गर्मी छल्न छत्रे टोपी किन्नतिर लागेभने कतिचाहिं खाजा र चिसो पानी किन्नतिर लम्कियौं । केहीक्षणमै हामी सबै समुद्रको किनारामा पुग्यौं । त्यहीबेला मलाई थाहा भयो कि, लाम्मा आइलैण्ड हङकङको एक प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्र हो भनेर । किनकि त्यहाँ वरपर किनमेल गर्नेदेखि समुद्रमा डुबुल्की मार्ने सम्मका प्राय हङकङवासीभन्दा पर्यटकको संख्या नै बढी देखिए । समुद्रको किनारमा आउन बाँकी साथीहरुलाई पर्खने समयको सदुपयोग गर्दै एचके नेपाल डटकमका सम्पादक पशन तमूले लाम्मा आइलैण्ड आई पुगेको अनुभवहरु क्यामरामा कैद गर्न थाल्नु भयो एचके नेपाल डटकमको लागि । क्यामरामा पशन तमू आफैले खट्नु भएपछि सुरेन लिम्वू र मैले वार्ताकारको रुपमा भूमिका निभायौं । उता प्रकाश के.सी. र अम्वु गुरुङ्गले भने स्टिल क्यामरामा त्यहाँ वरिपरि रहेका दृश्यहरु कैद गर्न ब्यस्त हुनुहुन्थ्यो । केहीक्षणपश्चात् अन्य वाँकी रहनु भएका मित्रहरु पनि आइपुग्नु भयो र संयुक्त भएर बतासे डाँडातिर पाइताला सार्‍यौं ।
तातो घामले सेकिँदै झण्डै २० मिनट जतिमा बतासे डाँडालाई स्पर्श गर्न पुग्यौं । साँच्चै ! नाम राखेअनुसार नै त्यहाँ पुग्नासाथ सिरसिर बतास चल्न थाल्यो र त्यही बतासले नै सबैको थकाइलाई मेटाइदियो । यही कुरा थाहा पाएर नै अनेसास हङकङ च्याप्टरका उपाध्यक्ष कमल पौडेलजीले वतासे डाँडा नामाकरण दिनु भएको होला । उक्त रमणीय स्थलमा अनेसास हङकङ च्याप्टरको पहिलो औपचारिक कार्यक्रमको सुरुवात भयो । अध्यक्षतामा अनेसास हङकङ च्याप्टरका अध्यक्ष मोती चाम्लिङ हुनुहुन्थ्यो भने त्यसैगरी अथितिहरुमा अनेसास हङकङ च्याप्टरका सल्लाहकार तथा वरिष्ठ संगीतकार दिनेश सुव्वा, कलकार संघ हङकङका अध्यक्ष तथा अनेसास हङकङ च्याप्टरका सदस्य सुरेन लिम्वू, वुद्घिजिवी तथा कवि र्इन्द्र सिं राई, अनेसासका केन्द्रीय सचिव तथा हङकङ च्याप्टरका सल्लाहकार पशन तमू र हेलेन भाउजु आसीन हुनुहुन्थ्यो । कार्यक्रम सञ्चालिकामा अनेसास हङकङ च्याप्टरका सचिव लक्ष्मी राई थिईन् ।
औपचारिक कार्यक्रमपश्चात् लगत्तै एक कलम र एक पाना कपी दिइयो र कविता लेखेर ल्याउन २० मिनटको समय तोकियो । कपी कलम लिएर कोही बतासे डाँडाको माथि त कोही तलतिर लागे । तलतिर लाग्नेमा मोती चाम्लिङ र म पर्‍यौं । सिरसिर बतासको स्पर्शसँगै ढुङ्गाको आडमा कविता लेख्न अडेसियौं । यसरी प्रकृतिको छटामा बसेर कविता नलेखेको पनि झण्डै १८, १९ वर्ष भएछ । त्यसबेला म क्याम्पस सकेर धनकुटामा जागीर खोज्दै साहित्य सेवामा लागेको थिएँ । अहिलेका जल्दाबल्दा समालोचक डा.गोविन्दराज भट्टराई र मैले एकै कार्यक्रममा उभिएर धेरै पटक सँगसँगै कविता वाचन गरेका थियौं । उनी मेरा हाइस्कूल ताकाका शिक्षक पनि हुन् । त्योभन्दा पनि अर्का मेरा प्रिय मित्र थिए प्रेम ओझा । उनीसँग त यस्तै चउर र डाँडाकाँडामा बसेर कति कविता मुक्तक लेखियो लेखियो । छेवैमा बस्नु भएको मोती चाम्लिङलाई देखेर उहाँको साह्रै याद आयो । त्यसबेला प्राय प्रेम प्रणय, प्रगतिशील र हास्यब्यंग्य खालको कविताहरु लेख्ने गरिन्थ्यो ।
दिइएको समयमा समाप्त भएपछि सबैले लेखेर ल्याएका कविताहरु लारा वहिनीलाई बुझायौं र औपचारिक कार्यक्रमतिर होमियौं । लक्ष्मी राईको पुनः कार्यक्रम सञ्चालनले कार्यक्रमको मोहकता थपिरहेको थियो । कविता वाचनमा कसैले ताली र कसैले तारिफ गर्दै झण्डै एक घण्टामा कार्यक्रम समाप्त भयो अत्यान्तै रोमञ्चकताका साथ । घर फिर्तीको लागि हतार हुने र काममा जाने एकातिर काम नहुने फुर्सदमा रहेकाहरु अर्कातिरबाट आआफ्नै गन्तब्य समात्यौं । त्यसबेला साँझको ५ बजिसकेको थियो । वास्तवमा अघि आएको पाटोभन्दा अहिले हामी फिर्दै झरेको पाटो ज्यादै रमणीय थियो किनकि, त्यहाँ हाम्रो गाउँघरको वातावरण देख्न पाइन्थ्यो । त्यहाँ भर्खरै पसाउँदै गरेको केराको घरी, सरिफा साथै अन्य विभिन्न फलफूलहरुको बोटबिरुवाहरु देख्न पाउँदा आफ्नै गाउँघरमा पो डुल्दै छु कि जस्तो भान हुन्थ्यो । तल फेदीमा आइपुगेपछि साथीहरुले सि-फुड खाने विचार गर्दै हुनुहुन्थ्यो मलाई भने काममा जानु पर्ने भएकोले कतिखेर त्यहाँबाट टाप ठोक्ने होला भनेर दाउ हेर्दै थिएँ । साथीहरुले खानाको परिकार सोध्दै गर्दा अम्वु गुरुङ्गलाई लिएर म पानी जहाजको छुट्ने समय सोध्न दौडिएँ । त्यहाँ पुग्दा साँच्चै नै हिँड्न लागेको पानीजहाज पो भेटियो । अम्वु गुरुङ्गसँग बिदा मागेर त्यहाँबाट काममा पुग्नको लागि सुइँकुच्चा ठोकेँ ।
पानी जहाजमाथि चढेर हङकङको नेपाली साहित्यको विषयमा निक्कै बेर सोच्दै बसेँ । मलाई लाग्यो, हङकङमा नेपाली साहित्यको ज्यादै उर्वरता छ । र मैले हङकङ प्रवेश गर्दा पनि यहाँ बसेर नेपाली साहित्यको लागि केही काम गर्नुपर्छ भन्ने लागेको थियो, त्यहीअनुरुप मैले नै संगठित रुपले अगाडि बढ्न नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङको अवधरणा ल्याएको हुँ । त्यो सर्वस्वीकार्य भयो पनि र आजसम्म उक्त संस्थाले नेपाली साहित्यको लागि आफ्नो काम निरन्तर गरिरहेको छ । त्यो समयदेखि यता नेपाली साहित्यको लेखनमा कहिल्यै खडेरी परेको छैन बरु झन् झन् उर्वर हुँदै गएको छ ।
मलाई लाग्छ, हङकङमा नेपाली साहित्यको एउटा नयाँ केन्द्र बनिसक्यो । जे होस्, नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङको स्थापनापश्चात् हङकङमा नेपाली साहित्य लेखनले अभूतपूर्व छलाङ्ग मारेको छ । साथै हङकङमा अन्य साहित्यिक संघसंस्थाहरु पनि जन्मिसकेकोले अव नेपाली साहित्यले विशाल रुप लिनेछ भन्ने कुरामा म आशावादी छु । तर संघ-संस्था जन्मनु मात्रै सम्पूर्णता होइन त्यसको कृयाशीलतामा भर पर्दछ । अब, अनेसास हङकङ च्याप्टरले पनि नेपाली साहित्यको लागि क्रियाशील भएर आफ्नो काम कर्तब्य पूरा गर्दै जानेछ भन्ने कुरामा द्विविधा छैन ।

नब्वे दिनको नेपाल वसाई

2009-05-08T22:57:00.000-07:00

हंगकंगको साहित्यिक माहौल निक्कै बढी रहेको थियो । नौलो चिनाजानीले पनि होला यहाको साहित्यकार दौतारीहरु संग ब्यस्ततालाई वास्तै नगरी कहिले कहिको भेटघाटमा कविता सुनाउने सुन्ने र प्रतिकृया दिने क्रमको श्रीगणेश भैहाल्थ्यो । त्यति मात्र नभएर टेलिकविता वाचन गर्ने कार्य पनि हुन्थ्यो । सन् १९९७/९८ तिर हंगकंगमा नेपाली पत्रिकाहरु प्राय त्रैमासिक रुपमा मात्र निस्कन्थ्यो । भर्खर भर्खर यहा प्रबेश गरेका नेपालीहरुमा सायद त्यति अनुभव थिएन होला । साहित्यिक अथवा लेखकिय नाताले जो जो अक्षरको खेतीमा लाग्नु भएको थियो वहाहरु संग नजिकिने मौका मिली हाल्यो । त्यस पछि मैले के सोचे भने अव यसरी साधारण भेटघाट र टुक्रे कविता वाचनले मात्र साहित्य अवश्य सप्रन सक्दैन जस्तो लागे पछि एउटा साहित्यको घर नै निर्माण गरे राम्रो होला भन्ने मनमा अठोट उभिए पछि त्यसलाई साहित्यका पारखी मित्रहरुको सामु प्रस्तावना स्वरुप फिज्याए । प्रस्तावना आए पछि यस विषयमा वहस नै सुरु भयो । वहस कर्ताहरुमा देश सुब्बा क्रान्ति वनेम ,शिव प्रधान, चन्द्र दुमी ,शरण सुब्बा र म थियौ । यो विषयले हामी विचमा खैलावैला नै मच्चायो । कसै साथी हरुले साहित्यिक मञ्च खडा गर्ने भने कसैले साहित्यिक साहित्यिक चौतारी कसैले साहित्यिक घुम्ति जस्ले जस्तो सुकै नामाकरण् गरे पनि त्या एउटा संस्थाको नाम जुराउने श्रंखला मात्र थियो । अन्त्यमा हामी सवैले हङ्गकङ्गमा साहित्यिक संस्थाको आवश्यकता टड्कारो रुपमा खड्किएको महसुश ग-यौं । संस्था निश्चित रुपमा जन्मने भए पछि के सोचियो भने हङ्गकङ्ग नेपालीहरुको दोस्रो घर अथवा अर्को यौटा सानो नेपाल भएको हुनाले मन्च चौतारी वा घुम्ति राख्नु भन्दा एउटा देश कै जस्तो प्रतिनिधित्व गर्न सकोस भन्ने हेतुले प्रतिष्ठान नै राख्ने सल्लाह भयो । सोहि बमोजिम नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङ्गकङ्ग भनेर साहित्यिक संस्थाको नामाकरण गर्ने काम पुरा भयो । त्यो दिन थियो सहस्रद्विको पहिलो प्रहर,एक्काइसौ सताब्दिको पहिलो पाइला संगै प्रतिष्ठानले हङ्गकङ्गमा आफ्नो अस्तित्व जमायो ।
हङ्गकङ्गे नेपाली साहित्यिक वर्गको लागि खुशीको कुरा बन्यो । त्यस पछि यो विदेशी भूमीमा कलम चलाउने साहित्यकर्मीहरु निक्कै दत्तचित्त भएर लेख्ने कार्यमा अघि सर्ने क्रम हवात्त बढ्यो । विभीन्न क्षेत्रबाट पत्रपत्रिका जन्मने क्रम पनि एक प्रकारले वर्षा याममा च्याउ उम्रे सरी नै उम्रे भन्दा अत्युक्ति नहोलेख्नेहरुको मनस्थिति पनि सगरमाथा झै अग्लिदै गयो । पत्र पत्रिकामा लेखरचनाहरुको भीड भाड नै हुन्थ्यो र कहिले कहि रचनाले दोस्रो अंक सम्म पर्खिनु पथ्र्यो । तर प्रकाशनको लागि भने नेपाल मै पु-याउनु पर्ने बाध्यता भने छदै थियो । सायद त्यसैले होला मैले पनि कविता लेखनमा निक्कै हात दौडाए मस्तिष्क खियाए । फलस्वरुप मैले एकदिन लेखी सकेका कविताहरुलाई मुर्तरुप दिन कितावरुपी कविता संग्रह निकाल्ने सपना वुने योजना तुने । योजना मात्र वनाएर कहाँ भयो र – मैले लेखेका कविताहरु क्विता वने कि वनेनन् भनेर कहिले उपन्यासकार देश सुव्वा संग भने कहिले कवि दाई चन्द्र दुमी संग सल्लाह सुझाव लिन पुग्थे । त्यति मात्र नभएर कवि भित्र शरण सुव्वा ,निवन्धकार क्रान्ति वनेम र कथाकार शिव प्रधान संग पनि प्रशस्तसल्लाह सुझव लिने काम गरे । मेरा अक्षरहरुको लमालालाई वहाहरुले नियाले पछि कविता नै भनेर स्विकार गर्नु भयो। वल्ल कविता संग्रह निकाल्ने महान मेरो योजनामा मुलखम्वा उभ्याए झैं आड्भरोसा मिल्यो ।संग्रह त निकाल्ने निर्णयमा पुग्यो तर अर्को विषयले फेरि आक्रमण ग-यो ।त्यो के भने संग्रहको नामाकरण गर्नु वास्तवमा यो सजिलो थिएन धेरै दिन सम्म यसले पिरोल्यो ।साथीहरु संग केहि नामको विषयमा कुरा चलाए पनि खासै नतिजा प्राप्त नभए पछि आफै लागि परे । त्यसबेला अफगानिस्थानमा लर्डाई सुरु भएको थिएन । तर लर्डाईको वीउ स्वरुप अल्काईदाको लडाकुहरुले ढुङ्गामा खोपीएका विशाल बुद्घको मुर्तीहरुमा अनगिन्ति क्षेप्यास्त्र जस्तो गोलीहरु प्रहार गरेको समाचार मैले एकदिन एक एक आफ्नै घरको टी.भी.मा मैले देखे । त्यसको प्रभावले होला मेरो अन्तरहृदय वुद्घ प्रति आक्रिष्ट भयो । वुद्घ नै लर्डाईको मैदानमा उभिएको मेरो आभासले "युद्घ भित्र उभिएको बुद्घहरु "भन्ने शिर्ष अलौकिक तरिकाले श्रृजना भयो र यहि शिर्षक माथि कविता पनि लेखे । समयानुकुल संग्रहको नाम राऋन यहि शिर्षलाई उपयुत्त ठाने र यसैलाई नै राख्ने निर्णय गरे । एक प्रकारले कविता सैग्रहको लागि सम्पूर्ण काम पुरा भै सकेको भन्न अलि बाकी नै थियो ।अब त्यहि कविता संग्रह कै लागि नेपाल जानु सम्भवै थिएन तर मेरो हङ्गकङ्ग बर्साई क्रम भने निक्कै लामो भैसकेको थियो । त्यस्तै परिस्थिति ठिक्क जुर्‍यो नेपाल घरमा जानु पर्ने पशुपतिको जात्रा सिद्राको व्यापार गर्ने मौका मिल्यो । सन् २००२ को फेब्रुवरी महिनामा परिवार सहित नेपाल तिर हाकियौ । नेपाल त पुगियो तर प्रकाशन सम्बन्धि काममा सघाउ गर्ने चिनेजानेका मान्छे कोहि थिएनन् आफै गुरु यस सम्बन्धि कुनै अनुभव छैन वडो फसादीमा परे। अचानक मलाई याद आयो जुनबेला हामी दक्षिण कोरीयामा संगै काम गरेका मित्र मनोज श्रेष्ठको याद आएर मात्र के गर्ने भेट्नलाई त फोन घुमाउनु पर्‍यो नी हतार हतारेगोजी खोतल खातल गरेर पुरानो डायरी पल्टाएर हेर्दा वहाको नम्वर फेला पर्‍यो तव मात्र मैले शान्तिको श्वास फेरे र किनभने वहाले मैले भनेको कुरा कहिल्यै काट्नु हुन्नथ्यो त्यो मलाई थाहा थियो संम्झे अव काम पुरा हुने भयो ।वहा संगको भेटघाट पति मेरो सम्पूर्ण कामको इतिवृतान्त सुनाए त्यस पछि कामको मेलोमेसो मनोजलाई भन्दा कवि उत्तर कुमार राई अनुभवि भएको कुरा वहाले वताए पछि वहा संग चिनाजानी गराई दिनु भयो । उत्तर जी संगको परिचय पछि काठमाण्डौको धुलो उडाउदै काममा खटियौ ।काम वास्तवमा त्यो एउटा मात्र थिएन त्यसको साथ साथै चौविसे समाज सेवा हङ्गकङ्गको मुखपत्र "चौविसेका गोरेटाहरु"को पनि प्रकाशन गर्नुपर्ने थियो ।एक काम दुइ पन्त भनेर नेपाल हिडेका एक काम त्रिपन्त नै गर्नु पर्ने भयो । त्यस वेला काठमाण्डौमा काम गर्न सजिलो थिएन किनकी कहिले चक्का जाम त कहिले हुल्दुङ्गा जसले गर्दा मेरो काममा वधा परी रहयो पारी रहयो तर उद्देश्य लिएर थालेको काम त्यसै छोड्न पनि मिलेन । यी समस्याको वावजुद पनि काम त गरी नै रहे तर भने जस्तो समय पाउन सकिएन किनभने दिनत्यसै वितिरहेको थियो मेलो कति पनि सरेको थिएन। फेरि त्यहि समयमा नै नेपालका वरिष्ठ साहित्यकारहरु संग भेटेर यसो भलाकुसारी गर्ने मनशाय पनि थियो । यी यावत कुराले म चौवाटोमा उभिए झैं भए यताउता कता न कता जाउ झैं भए । यसो सोचे अतालिएर हुदैन विस्तारै हिडे लक्ष्यमा पुगिन्छ भन्ने कुरालाई मनमा वाधेर अर्का गजलकार भाई प्रदिप राई उर्फ वैरागी माईला संग परिचय हुन पुगीयो ।त्यस पछि भने वरिष्ठ साहित्यकारहरु संग भेटघाट गर्ने क्रम सुरु भयो । यहि भेट कै क्रममा मोहन कोइराला, वैरागी काईला, इश्वर वल्लव , मञ्जुल, डा० गोविन्दराज भट्टराई र डायमण्ड शमसेर आदी संग जेनतेन भेट्ने काम एक प्रकारले पुरा भयो । कामको असार जस्तो क्षणमा पनि वहाहरु जस्तो वरिष्ठ साहित्यकारहरु भेट्न पाउनु पनि सौभाग्य नै सम्झे । यस्तै सानो तिनो कामले भन्नुहोस त कति समय वित्यो मात्रै साठी दिन फसाद परे न त ! चौविसे सेवा समाजको "चौविसेका गोरेटाहरु "मुखपत्र त आलै छ । यहि समयमा पहाड घर र ससुराली पनि जानु छ अव यो काम कसैलाई नसुम्पी नहुने भयो उपाय खोज्न थाले सोचे काठमाण्डौमा जागिर गरि बस्नु हुने मित्र लोकेन्द्र याखालाई काम सुम्पु तर त्यो सोचे जस्तै भयो । भने जस्तै काम सुम्पेर स-परिवार आफ्नै गृहनगर धनकुटा चौविसे र ससुराली ताप्लेजुङ्ग तेम्वेको यात्रामा पाईला लम्कायौं ।त्यसबेला गाउघरमा मात्र होइन नेपाल भरी नै माओवादीको हत्या प्रकरण सुरु भएको थिएन मात्रै हल्ला चलिरहेको थियो । त्यसैले खतरा भै सकेको थिएन गाउघरमा जान आजभोलि जस्तै । नेपाल पुग्नुको मुल उद्देश्य भन्नु नै बुवा आमा र आफन्ताहरुलाई भेटेर सुखदुख वाड्नु त्यहि अनुरुप बुवा आमाको चरणकमलमा पुगेरै छाडियो । खास के भने हाम्रो गाउमा जस्ले नयाँ कृतिर् गछ उसको सम्मान स्वरुप "एक स्रष्टा कृति वाचनको " कार्यक्रम गरीन्छ । सोहि वमोजिम म पनि अनायासै भागेदार वने । कार्यक्रमको तर्जुमा भयो र मैले गाउले दाजुभाईहरुको फूलको गुच्छा र शुभआशिर्वाद ग्रहण गरे । यो मेरो जीवन कै पहिलो सम्मान थियो । यसरी सम्मान पाउँदा केहि न केहि प्रेरण र नँया श्रृजना गरु भन्ने भावनामा त्यसै जाग्दो रहेछ । यसरी सम्मान पाउँनेमा मेरो गाँउको म तेस्रो ब्यक्ती थिएँ । बुवा आमाको न्यानो काखमा केहि दिन विताए पश्चात आफ्नो गाँउबाट सपरिवारै ताप्लेजुङ्ग तिर हुइकियौ । ताप्लेजुङ्ग पुग्नको लागि मेरो गाउवाट सात घण्टाको गाडी यात्रा झण्डै २ दिनको हिडाइ पछि मात्र ससुराली पुगिन्छ । वाटोमा हिड्दा हिडे जस्तै हुदैन किनकी थरीथरीका राताम्मै लाली गुँरास फूलेको दखिन्छ । छ्याङ्गै हिमाल, चराचुरुङ्गीको मीठो कलंख ध्वनी, अनि चौरीगाई देख्न पाउँदा मनै त्यसै फुरुङ्ग वन्छ। अर्को सुखको पाटोमा पुगे झैं लाग्छ । जे होस यी यावत कुराहरुको दृश्यपान गर्दै ससुरालीको घरदलानमा पुगेरै छाडियो। ससुरालीवाट फिर्ने क्रममा हाम्रो नयाँ अनुहार देखेर होला त्यहाँका प्रहरीहरुले माओवादी आशंका गरेर निक्कै टाढा सम्म पछ्याए । यसै शिलशिलामा साहित्यकार दाई कृष्ण धारावासी र अपाङ्ग साहित्यकार वहिनी झमक कुमारी घिमीरे संग पनि भेट्ने मौका मिल्यो । यी सारा काम सिध्याएर गाउबाट काठमाण्डौं आईपुग्दा जम्मा अठासी दिन खर्ची सकेका थियौं । काम सुम्पिएर गएको हुनाले म ढुक्क थिए किनकी सम्पूर्ण कुराको वेलीविस्तार लगाएर हिडेको हुनाले तर जब मैले साथीलाई भेटे थाहा भईहाल्यो कि चौविसेका गोरेटोहरुको लागि त केहि पो भएको रहेनछ । अव के गर्ने अलि दिन उडानको थप गर्नुपर्ला र काम पुरा गरौंला भन्ने हेतुले हवाई टिकट लिएर हवाई टिकटको अफिसमा सोधपुछ गर्दा यो थाहा लाग्यो कि त्यो टिकट त टुर प्याकेजको ९० दिन म्याद मात्र रहेछ । अब फसाद परेन के गर्ने भाउन्न छुटेर रिङ्गटा चल्ला जस्तो भयो ।त्यस पछि साथीलाई उक्तकुराको जानकारी दिए पछि काम सिध्याउन वल गर्‍यौं ।मात्र तिन दिन वाकी र हङ्गकङ्ग तिर उड्नलाई । हामी भन्नाले म साथी र साथीका साथीहरु मीलेर मेशीनले झैं काम गर्न थाल्यौं । दिन रात नभनी २४सै घण्टा खट्यौं । न राम्ररी खान न राम्ररी वस्न पाईयो समयमै केहि काम गर्नलाई ध्यान पुर्‍याइएन भने यस्तै सराप लाग्दो रहेछ । आखीर आटे के हुन्न रहेछ र अन्तत तिन दिनमा सारा काम भ्याईयो हरे शिव यो काम कसरी भ्याईयो भनेर सोच्दा मलाई अचम्म लाग्छ । पर्सीको दिन अथवा हङ्गकङ्ग लम्कने अघिल्लो दिन वल्ल तल्ल काम सिध्याएर पसिना पुछ्दै लामो सुस्केरा ताने । साथीहरुलाई काम पुरा भएकोमा धन्यवाद दिदै म भोलीको लागि कुम्लो कोठेरो कस्न घर तिर लागे । पुन नब्बे दिन पाश्चात स-परिवारै हङ्गकङ्ग उत्रियौं । नब्बे दिन मै हङ्गकङ्ग आई पुग्नु हाम्रो वाध्यता थियो । किनकी मैले माथी नै दर्शाई सके दलालको टिकटले समयावधी वढाउन मिलेन अरु दुइ चार दिन काठमाण्डौं वस्ने इच्छा भए पनि वस्न पाईएन । फसादी नै फसादी ब्यहोर्नु परे पनि आफ्नै जन्म भूमि भएकोले होला रमाईलो नै लाग्यो । हङ्गकङ्ग आई पुगेर पनि हात बाधेर बस्ने दिन थिएन मैले पहिलो नै नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङ्गकङ्गको दोस्रो वार्सिकोत्सवमा मेरो कविता संग्रहको विमोचन गर्ने वाचा गरी सकेको थिए । सोही मुताविक प्रतिष्ठानको दोस्रो वाषिकोत्सव भव्यताका साथ सम्पन्न गरीयो । त्यहाँ युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु नामक मेरो कविता संग्रह युनलङ्ग डिष्ट्रिकका काउन्सिलर श्री केन चाउ को वाहुलीवाट विमोचन भएको थियो भने अतिथिका रुपमा महामहिम जैनेन्द्र जीवन शर्मा र गायक तथा संगीतकार श्री दिनेश सुब्बाको सौहार्दपूर्ण उपस्थिति थियो । साथै प्रतिष्ठानका सहकर्मी मीत्रहरुको पनि अतुलनिय सहयोग प्राप्त गरेको थिए । तत्पाश्चात झण्डै डेढ दशकको कविता लेखन यात्राले वल्ल मुर्त रुप लियो । त्यो नै मेरो जीवनको सवै भन्दा खुशीको कुरा वन्यो, इतिहास वन्यो । नब्वे दिनको नेपाल वर्साई त्यसरी नै गुज्रेर गयो स्मृतिमा त्यसरी नै अतित वनेर रह्यो । अस्तु ,

चक्काजामले विथोलेको नेपाल यात्रा

2009-05-08T22:53:00.000-07:00

गत जुलाई ५,२००८ शनिवारका दिन एक वर्ष अगाडिदेखि वनाएको योजनाको फत्ते हुने दिन थियो र भयो पनि । त्यो योजना ३ वर्ष पछिको नेपाल यात्रा अथवा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको पहिलो यात्रा । साथमा संलग्न थिए, जीवन संगीनी कमला, सालो ईन्द्र र छोरा विश्वास ।
गाउँघर र परिवारको सम्झनाले हङकङबाट उता नेपालमा जाऊँ जाऊँ लागे पनि समयले ३ वर्षको फड्को मारिदियो । तीन वर्षअगाडि नेपाललाई माओवादी जनयुद्घले आक्रान्त पारेको थियो तर यसपालि भने म निक्कै ढुक्क थिएँ । किनभने माओवादीहरु शान्तिपूर्ण तरिकाले सहमतिको राजनीतिक सहतमा उत्रेर संविधानसभाको चुनावमा समेत सबैभन्दा ठूलो दलको रुपमा अवतरण तथा स्थापित भैसकेको थियो । त्यसैले शान्ति सुरक्षाको लागि मैले वा मेरो परिवारजनले गम्भीर रुपले सोच्नु पर्ने वा चिन्ता लिनु पर्ने स्थिति थिएन । तैपनि, मन मधेशको हिंसात्मक आन्दोलनले गर्दा कता कता नकुँडिएको होइन । किनकि पहाड गाउँसम्म पुग्नको लागि त्यही मधेशको बाटो हुँदै जानु पर्ने हुन्छ । तर सर्वत्र शान्ति छाएको अनुभूतिले ती कुराहरु गौण भएर गए । २४० वर्षसम्म शासन सत्तामा रहेको शाही शासनको अन्तसँगै नयाँ नेपालको उदयले हामी सबै सपरिवार निर्धक्क आफन्तहरु भेट्न देशतिर हुइँकिएका थियौं ।
तीन वर्षअगाडि नेपाल जाँदा यति सहज रुपले यात्रा तय गर्न सकिएन किनभने त्यसबेला हत्या आतङ्क व्याप्त थियो देशमा । त्यसैले हरेक प्रकारको जोखिम वहन गर्नुपथ्र्यो साथै अनेकौ प्रकारको मानसिक पीडा लिएर जानु पथ्र्यो । हङकङ जस्तो शान्तिमय शहरमा बस्दा सँधै नेपालमा यहाँको जस्तै शान्ति छाइदिए चाइनिजहरुको गुलाम गर्नुभन्दा सदाका लागि आफ्नै मुलुकमा सानोतिनो ब्यापार ब्यवसाय वा खेतीपाती नै गरेर भए पनि जीवनयापन गर्ने विचारहरु मनभरि उम्लन्थ्यो । यस्तो ईच्छा सायद मेरो मात्र नभएर सारा विदेशिएका नेपालीहरुको मनमा उम्लिएर आउँछ नै । किनकि नेपालीलाई देशको मायाँ हुन्छ, प्रेम हुन्छ, संसारको जुनसुकै कुनामा किन नपुगुँ ? वा संसारको जुनसुकै ध्रुव किन नटेकुँ ?
राजनैतिक परिवर्तनले नेपालमा नसोचेको शान्ति मौलायो तब स्वदेश तथा विदेश बस्ने सारा नेपालीहरुको मनोकांक्षा पूरा भयो । फलस्वरुप हरेक नेपालीको मनमा र मुटुमा शान्ति मौलाउँदै गयो, लहराउँदै गयो । दशकौसम्म द्वन्द्वको पीडा ब्यहोर्नु पर्दा लाग्थ्यो, श्रीलङ्काले झैं अरु धेरै युद्घ लड्दै जानुपर्ने हो कि ? तर कारणवस भनौ वा नेपालीको भाग्यवस, त्यसको विपरीत शान्ति नै छाएकोले हामी नेपालीको अहोभाग्य उदाएको सम्झनुपर्छ । झण्डै १५ हजारको हाराहारीमा नेपाली जनताले नयाँ नेपालको लागि ज्यान अर्पिए भन्दा अत्युक्ति नहोला । किनभने सरकारी प्रतिवेदनले १२ देखि १३ हजार बीचको मृतक संख्या सार्वजानिक गरेको थियो । त्यसपछि कति घाइतेहरु बिते त कति सरकारी प्रतिवेदनमा समावेश नै भएनन् होला । त्यसैले मैले मेरै अन्दाजी प्रतिवेदनमा १५ हजारको मृतक संख्या प्रस्तुत गरेको हुँ । यसमा विस्थापित र प्रताडितको कुरा त वाँकी नै छ । नयाँ नेपालको नयाँ सरकारले ती सबै समस्याहरुको समाधान गर्दै जानेछ भन्ने कुरामा हामी सवै नेपाली आशावादी हुनुपर्छ । द्वन्द्व पछिको शान्ति प्रकृया अझै पनि संस्थागत गर्न वाँकी नै छ । किनभने हालसालै भएको संविधानसभाको चुनावले नयाँ सम्विधान बनाउने तयारी मात्रै तय गरिरहेछ र त्यसको म्यान्डेड पनि त्यही नै हो । सम्विधान निर्माण गरेर लागू गर्न केही समय कुर्नै पर्ने हुन्छ । तसर्थ हामीले आशा गर्ने ठाउँ र समय पूरै भविष्यको गर्भभित्र लुकेको छ ।
मानिसको मन मिले र गर्न चाहेमा के हुदैन रहेछ र ? हिजो कसले सोचेको थियो, नेपालका यति चाडै शाही शासनको अन्त हुन्छ भनेर ? भन्नेहरु त भन्दै थिए, शाही शासन अझै सय वर्षसम्म रहन्छ भनेर । तर आज त्यो मिथ्या भएर गयो अथवा इतिहासमा परिणत भएर गयो । साथै माओवादी द्वन्द्व पनि यति चाँडै ब्यवस्थापन होला भनेर कसैले सोचेका थिएनन् । वास्तवमा ती सवै समयले जुराउँदै ल्यायो र त अहिले पुरानो नेपालबाट नयाँ नेपालको शुरुआत भएको छ ।
यस्तै विभिन्न कुराहरु मनमा खेलाउँदा खेलाउँदै सन २००८ जुलाई ५को साँझ १० बजे थाहै नपाई नयाँ नेपालको राजधानी काठमाडौ पो टेक्न पुगिएछ । पोकापन्तुरा निकाल्न शाही शासनको जस्तै झन्झट होला भन्ने सोचेको थिएँ तर कुनै झन्झट भएन । त्यसैले मलाई लाग्यो अध्यागमन विभागमा पनि लोकतन्त्र आएछ । ससुरालीतिर बास बस्न सपरिवारै ट्याक्सीमा चढेर हुइकियौं । भोलिपल्टको विहानीसँगै आँखा खोल्दा नयाँ नेपालको राजधानीको दृश्यले एक्कासी अङ्गालो हाल्यो । चारैतिर आँखा डुलाएँ, तब लाग्यो काठमाडौले अलि प्रगति गरेछ जताभावी घरहरु बाक्ल्याएर । तर सडक त्यस्तै जीर्ण थियो, ३ वर्षअगाडि जस्तो मैले देखेको थिएँ । त्यहाँ सरसफाइ थिएन फोहोर मैला डंगुर थुप्रिएका थिए, अझै पनि छ । विजुली बत्ति त्यस्तै ४ घण्टा जस्तो आउँथ्यो, त्यो पनि अहिले लोडसेडिङ्ग बढेर समय घट्यो होला । बेरोजगार, आम हड्ताल, चक्का जाम आदि आदि । काठमाडौ छोडेर विराटनगर हुँदै धरान पुग्दा पहिलो पटक चक्का जामले स्वागत गर्‍यो मलाई । त्यसलाई छल्दै लुक्दै जेनतेन पुगियो जन्मेको ठाउँ, हर्ुर्केको गाउँ, चौविसे कुरुले तेनुपा ।
गाउँको एक हप्ते आनन्दपूर्ण बसाइँमा साउने दायीसम्म भ्याएर पोखराको सम्मको यात्रा तय भयो । बुढेसकाल लागेका बुवाआमाको डुल्ने इच्छा पूरा गर्न सपरिवारै त्यतातिर मोडियौं । आफ्नो हङकङको बसाइँ भएकोले फेरि फेरि मौका मिल्ला कि नमिल्ला भन्ने सम्झेर हामी पनि त्यता जान हौसियौं । तर इटहरीको जक्का जामले बिथोलेर विराटनगरदेखि काठमाडौंको उडान नै छुट्यो, जसले गर्दा विराटनगरमा एकरात बिताउन त्यसै वाध्य हुनु पर्‍यो । काठमाडौ पुगेपछि अचानक वृद्घ वुवाआमाको स्वास्थ्यमा खरावी आयो । तै पनि पोखरा डुल्ने उहाँहरुको इच्छा मरेन । अन्ततः स्वस्थ्य खरावीको वावजूद पनि पोखरा प्रस्थान गर्‍यौं । र्फकदा अचानक मुङ्लिन बजारको चक्का जामले झण्डै त्यतै वास बसायो । चक्का जामसँग पुन जुझ्दै छलिँदै पोखराको यात्रालाई काठमाडौंमा ल्याएर टुङग्यायौं । केही दिनको आरामपश्चात बुवाआमालाई गाउँ फिर्ता पठाउने कार्य भएपछि म काठमाडौको ब्यक्तिगत भेटघाट र कामकाजको लागि पौठेचोरी खेल्न थाले चक्का जामसंगै ।
तेलको अभाव खेप्दै गुडेका गाडीहरुमा कहिले घेप्टिएर, चेप्टिएर, नेप्टिएर कहिले हुटमा बसेर यात्रा गर्नुपर्थ्यो । किनकि नेपालमा प्राय दिनहुँजस्तो चक्का जाम हुने गर्थ्यो र अहिले पनि हुँदैछ । कहिलेकाहिँ विहान काममा जाँदा चक्का जाम हुँदैनथ्यो र साँझ घर र्फकँदा चक्का जाम, फसाद परेन त ? पैसा भएर पनि घर पुग्न नसकिने स्थिति सिर्जना भैदिन्थ्यो । हिँडेर जाऊँ, पुग्न सकिन्न, बास बसौ, भएन, हरिविजोगमा परिन्थ्यो । रुनु न हाँस्नु भइन्थ्यो । चक्का जाम त हाम्रो देशको संस्कार नै भैसक्यो । सरकारले पनि चक्का जाम नगरेसम्म कान हल्लाउँदैन, जनता त जनतै भैगए । हरेक पार्टीले, समूहले आफ्नो माग पूरा गर्ने माध्यमै बनेको छ चक्का जाम । तर चक्का जामले नेपालको अर्थतन्त्रमा कति घाटा पुर्‍याएको छ भन्ने कुरा न त जनतालाई मतलव छ न त कुर्सीमा आसीन नेतालाई नै । घाटा त सबैलाई छ देशलाई छ । यही तरिकाले निरन्तर नेपालमा चक्का जाम भैरहने हो भने नयाँ नेपाल केवल नाम मात्रको नयाँ नेपाल हुन के वेर ? किनकि नेपालमा चक्का जाम नै नेपाली अर्थतन्त्रको मूलवाधक हो । अर्थतन्त्र भनेको देशको मेरुदण्ड हो । जहाँ मेरुदण्ड नै भाँच्चिएपछि देशले कसरी सग्लो भएर उभिन सक्छ ? देशले कसरी विकास गर्न सक्छ ? यदि देशलाई विकास पथतिर लैजाने नै हो भने कडाभन्दा कडा कानून बनाएर चक्का जामलाई तुरुन्त रोक्नु आवश्यक छ, जरुरी छ ।
यसरी चक्का जामसँग लड्दै, जुझ्दै, भिड्दै बस्नु पर्दा केही दिन नेपाल बसौं भन्ने मानसिकता पनि छोटिएर गयो । दुईचार दिन देशमा आफन्तहरु भेट्न जाँदा यत्तिका सास्ती खप्नु परेपछि मलाई त पर्नुसम्म पीर पर्‍यो । अझ सँधै नेपाल बस्नेलाई झन् कति सास्ती होला ? झन कति पीर होला ? भनेर साध्यै छैन । नेपालमा शान्ति स्थापना भएपश्चात जे जति रमाइलो हुन्छ वा गरिन्छ भनेर सोचेको थिएँ, त्यो चक्का जामले त्यसै बिथोलिदियो । चाहेर पनि भनेको ठाउँमा पुग्न सकिएन र भेट्न खोजेका आफन्त र चिनजानकालाई भेट्न सकिएन । समग्रमा चक्का जानले लक्ष्यमा तगारो हाल्ने काम गर्‍यो । जति नै कष्टपूर्ण भए पनि नेपालमा शान्ति स्थापनाको संक्रमणकालीन भएकोले त्यति निरासै हुनु पर्ने स्थिति चाहिँ देख्दिँन । आशावादी हुनै पर्छ, आफ्नो देश जनता र विकासको लागि । किनभने सुविधा सम्पन्न शहर हङकङमा बसिएकोले होला, ती पक्कै पनि नराम्रा र अप्ठ्यारा लागेका हुन् । हङकङ र्फकँदा माथि आकाशमा उडेको हवाइ जहाजबाट काठमाडौंलाई नियाँल्दै सोचेँ “हरे, नेपालमा यो चक्का जाम हटिदिए कति राम्रो हुन्थ्यो !”
हङकङ आएको पछिल्लो दिन म निक्कै डराएँ, किनभने चक्का जाममा पो परिने हो कि भनेर ? यसो बाहिर निस्केको त हङकङ पो रहेछ । मलाई त नेपालको चक्का जामको ह्याङ्गओभरले पो छोडेको थिएन रहेछ । यहाँ त ट्राफिक जामको रातो बत्ति बल्दा र दुर्घटना हुँदाबाहेक चक्का जाम नै हुँदैन । कति मजा ! कति शान्ति ! कति आनन्द हङकङ ! यस्तै भै दिए कति राम्रो हुन्थ्यो हाम्रो नेपाल !!

नेपाल डट एचकेसँगको अन्तर्वार्ता

2009-05-08T22:10:00.000-07:00

साहित्यकार प्रकाश के.सी.ले हङकङबाट सञ्चालित नेपाल डट एचके अनलार्इन पत्रिकाको लागि लिनु भएको टंक सम्वाहाम्फेको अन्तर्वार्ता

१. तपाईँलाई कहिले र किन लाग्यो कि तपाईको मनमा कुराहरु छन् अनि तिनलाई कलमवद्ध गर्नुपर्छ ?
मलाई चेतनाले जहिले घचघच्यायो, मानवीय सम्वेदनालाई अक्षरवद्घ गर्नु पर्छ भनेर, त्यही बेलादेखि नै मैले आफ्नो कलमलाई आजसम्म गतिशील गराउँदै आएकोछु देशदेखि विदेशसम्म । वास्तवमा मनभित्र सँधै कुराहरु हुँदा रहेछन्, खेल्दा रहेछन्, सायद मृत्युपर्यन्त हुन्छन्, खेल्छन् नै जस्तो लाग्छ कुराहरु । तर जीवन वोधले लखेट्दा वा लखेटिँदा भेटिएका भावना र विचारहरुलाई अक्षरहरुमा मुछ्दा एउटो सिङ्गो जीवन उभेको अनुभूति पाउँदादेखि नै लेख्नुपर्छ भन्ने लागेको हो र अर्को कुरा, अक्षरहरुले बनेको जीवन, हाम्रो जीवनभन्दा अमर हुन्छ भन्ने लागेर नै जानी नजानी लेख्नतिर धकेलिएको हुनुपर्छ म ।
२. तपाईँले, पहिलो पाठक वा श्रोताको प्रतिक्रियालाई पक्कै पनि बिर्सिनु भएको छैन होला, (प्रतिक्रिया नीःशब्द पनि हुनसक्छन्(तपाईँको बुझाइमा भर पर्छ), आज यत्तिका समयपछि उक्त व्यक्तिको प्रतिक्रियालाई सम्झनु हुन्छ भने किन ‘त्यसो ‘गर्नु हुन्छ ? ‘त्यसो ‘लाई विस्तृतिकरण गर्न सक्नुहुन्छ ?
हो, मैले पहिलो पाठकको प्रतिक्रियालाई आजसम्म भुलेको छैन । किनकि त्यही पाठकको प्रतिक्रिया नै मेरो लेखनको उर्जा बनिदियो । मलाई के लागिरहेको छभने, एउटा लेखकको लागि प्रतिक्रिया पाउनु नै सम्मानित वा पुरस्कृत भए जस्तो हुँदोरहेछ । आखिर लेख्नु नै कसको लागि रु पाठककै लागि हो, तब पाठकले नै प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया दिएर राम्रो वा नराम्रो भन्ने, लेखनको पाटोलाई उघारी दिने भएकोले, साच्चै नै उर्जाशील बनिदियो मेरोलागि पाठकको प्रतिक्रिया । पाठकको प्रतिक्र्रयालाई विस्तृतिकरण त गर्न म सक्दिन तर सम्झनलायक भने अत्यन्तै ठान्दछु । किनकि पाठकको दृष्टिकोणलाई लेखकको दृष्टिकोणले विश्लेषण गर्न सकिन्न किनभने त्यहाँ विचारका अनेकौँ धारहरु, अनेकौँ कोणहरु सम्मिलित हुन्छन् । उहिलेदेखि अहिलेसम्म पाठक प्रतिक्रियालाई सम्झनुका कारणहरु पक्कै छन् । ति हुन् -अहिलेसम्म यो लेखन यात्रालाई यहाँसम्म ल्याई पुर्‍याउनुमा उच्च भुमिका निभाएको छ, त्यही पाठक प्रतिक्रियाले । किनकि पाठकले …तेरो लेखनमा लेखत्व छैन…भनिदिएको भए उहिले नै अक्षरसँग पारपाचुके भैसक्ने थिए, भैसकेको हुने थिए ।
३. तपाईँलाई आफ्नो रचनाले खुसी दिन्छ कि त्यसले आर्ज्या’को सम्मान तथा पुरस्कारले ? यसैमा थपुँ…तपाईँ अरुको लागि लेख्नु हुन्छ कि आफ्नोलागि ? आफ्नोलागि भन्नुहुन्छ भने गल्ति भन्नु हुन्छ, किनकि आफ्ना रचनाहरु जो प्रकाशित गर्नुहुन्छ, र फेरि अरुका लागि लेख्छु भन्नुहुन्छ भने पनि गल्ति गर्नुहुन्छ, किनकि त्यसमा तपाईँको रचनामा तपाईँ हुनुहुन्न, तपाईँको ‘स्व ‘ हुँदैन ?
सबभन्दा पहिले त आफ्नो रचनाले नै खुसी दिन्छ । किनकि बिनारचना कुनै सम्मान आर्जिन्न । तर्सथ पहिलो खुसी रचनाले नै दिन्छ, जुनसुकै लेखकलाई पनि । लेखिसकेपछि मात्र रचना मुल्याङ्कनमा आउने कुरा हो । तव न पुरस्कारका कुराहरु आउने हुन् ! कुनै पनि लेखकले लेख्ने रचना पहिले आफ्नैलागि हुन्छ प्रकाशित नहोइन्जेल, प्रकाशित भएपछि मात्र सार्वजानिक हुने कुरा भो । प्रकाशित नभइन्जेल त लेखककै हक हुन्छ । नचाहेको खण्डमा अप्रकाशित पनि गर्न सकिन्छ । मेरो भन्नुको मतलव, कुनै रचना प्रकाशित नहोइन्जेल त्यो लेखककै हुन्छ । फ्रान्सका महान विचारक रोला वार्थको भनाइअनुसार,…लेखकले आफ्नो रचना सार्वजानिक गरेपछि लेखकको मृत्यु हुन्छ…भनेका छन् । यो एक प्रकारले ठीकै पनि हो तर लेखकको कृति वा रचनाले पाठकहरुको मानसपाटलमा भने एउटा नयाँ विचारको ध्रुविकरण भने पक्कै गराउँछ नै । किनकि, लेखनमा लेखकको विचारले पाठककहरुको विचार सागरमा नयाँ विचारको तरङ्ग पैदा गरिदिन्छ । मलाई लाग्छ, त्यो नै लेखकको स्व नभए पनि सन्तुष्टि भने पक्कै दिन्छ ।
४. तपाईँ यति लामो समयदेखि हङकङमा हुनुहुन्छ, हङकङ कस्तो भोग्दै हुनुहुन्छ ? ‘उत्तर, सामाजिक तथा साँस्कृतिक पक्षलाई नेपालको विगत अनि हङकङको वर्तमानसँगै कस्तो र कहाँको भविष्य सोँच्नु भएको छ ?’ मा गाभेर दिनुहोस् ?
विगत १० वर्षदेखि हङकङ भोग्ने क्रम निरन्तर चलिरहेछ प्रवासी जीवनको पीडा भोग्दै । येनकेन प्रकारेण भनेझैं, जेनतेन जीवन चली नै रहेको छ । सायद, आजसम्म यही रहनुमा नेपालको द्वन्दले पनि केही हदसम्म विदेशीनुमा भुमिका निभाएको छ । जहासम्म नेपालको संस्कृतिक पक्षलाई हङकङको वर्तमान पक्षसँग तुलना गर्ने हो, पक्कै पनि विकृतितिर धकेलिएको पाइन्छ । तर पनि, विभिन्न नेपाली संघ-संस्थाहरुले त्यसको जगेर्नामा पनि पहल गरिरहेकाछन् । त्यो राम्रो पक्ष हो । तर हङकङमै जन्मे-हुर्केका नेपाली सन्तानहरुले भने, देशको साँस्कृतिक पक्षमा पटक्कै ध्यान दिएको पाइन्न, त्यो अभिभावकको ठूलो कमजारी हो । केवल पैसाको पछि दौडिएर सन्ततीको भने वेवास्ता गरेको धेरै पाईएको छ । त्यस्तोमा म आफै पनि पर्न सक्छु । जहासम्म हामी विदेशीएर नेपालको जीवनस्तरभन्दा माथिको जीवन भोगे पनि, हामी नेपाली माटोको उपज हौँ, त्यसैले देशमा उपयुक्त हुने आर्थिक स्थिति निर्माण गरेपछि देशको सेवामा समर्पित हुनुपर्छ भन्ने ठान्दछु । किनकि आफ्नो देशमा स्वभिमान हुन्छ तर परदेशमा स्वभिमान हुँदैन । त्यसैले नेपाली हुनुको गौरव लिनु छभने नेपाल देश नै हुनु आवश्यक छ । तर्सथ म सँधै देशप्रति समर्पित हुन्छु र मलाई नेपाल नै प्यारो छ, यहाँ जतिसुकै सुख-सुविधा पाए पनि ।
५. तपाईँलाई मानवीय कुन ‘पक्ष’ ले छुन्छ ? कविता तथा गीत रच्नलाई साथ दिने मानवीय त्यस ‘पक्ष’भित्र तपाई खेल्नुहुन्छ कि तपाईँभित्र त्यस ‘पक्ष’ खेल्छ ?
मलाई मानवीय सम्वेदनाको पक्षले धेरै छुने गर्छ । त्यसैले त्यही पक्षभित्र कविता तथा गीत रचना गर्ने विषय वस्तुहरु भेट्ने गर्छु । त्यो कहिले मभित्र खेल्ने गर्छभने कहिले त्यो सम्वेदनाभित्र म खेल्ने गर्छु । किनकि त्यो र म सरावर जस्तो लाग्छ, परिपुरकझैँ । त्यसले मेरो सम्वेदनालाई छुन्छभने म त्यसको सम्वेदनालाई छुने कोशिस गर्छु । हुन त यो मेरो एउटा भ्रम मात्र हुन सक्छ, मैले छोएँ भनेर तर नछोईएको पनि हुनसक्छ । तर मेरा सृजना पक्षहरु यसरी नै तयार भएका हुन् कि भन्ने लाग्दछ ।
६. कति सजिलो लागेको छ तपाईँलाई ‘हाम्रो पुस्ताको’ यो जीवन बाँच्न ?
जीवन बाँच्न त्यसै पनि सजिलो छैन । किनकि जीवनसँग अनेकौ हण्डर, ठक्कर र विघ्न-वाधाहरु हुन्छन् । त्यो माथि, यो उत्तरआधुनिक युग हो । हामीलाई साइवर संस्कृतिले खर्लप्पै निलेको छ । अत्यन्तै महङ्गो जीवन बाँच्नु परेको छ । त्यसैले हाम्रो पुस्तालाई बाँच्न पक्कै पनि सजिलो छैन । यसोभन्दा सबै नकरात्मक सोँच भन्नु होला तर सुलभ पक्ष पनि त्यतिकै छन् । विकासले जीउन सजिलो त गरेको छ नै तर त्यसलाई आफ्नो पहुँचमा पार्नको लागि जीवन शैली मजैले दुःख-दर्दमा होम्नु परेको छ । पाउनु र गुमाउनु बराबरी हुनु पर्नेमा गुमाउनु नै धेरै भैरहेको छ । तर्सथ आजको जीवन शैलीमा कठिनाई बाँचिरहेका छौँ कि जस्तो लाग्छ । त्यो कसैलाई नहुन पनि सक्छ किनभने बाँच्नुका काईदाहरु आ-आफ्नै हुन्छन् । किनकि मैले भोगेजस्तै जीवन अरुले नभोगेको पनि हुन सक्छ, र अरुको जस्तो जीवन मैले नदेखेको पनि हुन सक्छ । समग्रमा यो पुस्ताको जीवन भोगाइ त्यति सजिलो छैन जस्तो लाग्छ र छैन पनि ।
७. नेपालको अनिश्चितता, अनि अव्यवस्थाले कति पिरोल्दछ तपाईँलाई साहित्य सिर्जनाहेतु ?
नेपालको अनिश्चितता र अव्यवस्थाले धेरैभन्दा धेरै साहित्य सृजनामा पिरोलेझैँ लाग्दछ । लागेको पनि हो, बारम्बार त्यही कुराहरु आइरन्छन्, देश दुःखेको कुरा ! देश दुःखेपछि नेपाली छाती पनि नदुख्ने कुरै भएन । सधै सृजनामा देशलाई कसरी सगरमाथाझैं उच्च पार्ने भनेर विचारहरु सल्वलाई रहन्थे । लाग्छ त्यसबेला देश दुःखेको अनुभूतिले आफैं विमार भएझैँ भएर अनिश्चितता र अव्यवस्थाका कुराहरुले कारणवस धेरै लेख्न सकिएन । तर देश दुःखेको वेला सृजनामार्फत मलहम लगाउने काम एउटा लेखकको दायित्व पनि हो । भनेजस्तो सृजना गर्न नसक्दा, कतै दायित्वबाट पन्छिएको हो कि भन्ने भान पाठक वर्गलाई लाग्न सक्छ । समय अभाव र जिउनुको व्यस्तताले पनि त्यो गर्न नसकिएको हुनसक्छ । तर गर्न नचाहेको भने पक्कै होइन । खासमा, साहित्य सृजनाको हेतु भन्नु, मेरोलागि साहित्यमा समर्पित भएर सृजनाको विकास गर्दै मानवीय सम्वेदना पक्षलाई दुनियाको सामु यथार्थ लेखनमार्फत प्रस्तुत गर्नु नै हो ।
८. तपाईँ साहित्यको ‘अभिष्ट’ के हो ?
मेरो साहित्य सृजना गर्नुको मुख्य अभिष्ट भन्नु नै साहित्यमार्फत देशको परिचयलाई विश्वसामु पुर्‍याउनु नै हो । तर त्यो साहित्य क्षेत्रमा त्यति उल्लेखनीय कार्यहरु भैरहेका छैनन् । नेपाली साहित्य लेखिएर मात्र हुँदैन लेखिसकेपछि साहित्यलाई अनुवाद गरी विश्वसामु फैलाउन सक्योभने नेपाली साहित्य पनि विश्व लेखन जगतमा कमजोर अवश्य छैन । कुनै काम गर्नको लागि कुनै अभिष्ट लिईएनभने त्यो काम पक्कै पूरा हुन्न । तर्सथ सबै नेपाली साहित्यका लेखकहरुले समृद्घ साहित्यको सिर्जना गरी विश्वसामु नेपाली साहित्यलाई फैल्याउने अभिष्ट लिनुपर्छ ।
९. ‘नेपाल डट यचके’ को टिमले तपाईँको ..यस्सिम्मा… टोक्ने !… शीर्षकको कवितालाई वर्षभरिको सर्वोत्तम मान्यो र प्रकाशित गर्यो, तपाईँको निजी राय कस्तो छ त्यस्तो प्रकारको छनोटमा र पुरस्कारविहीन सम्मानमा ?
नेपाल डट एचके टिमले मेरो कवितालाई प्रकाशित गरी यो वर्षको उत्कृष्ट कविताको रुपमा घोषित गर्यो । त्यो त मेरोलागि अत्यान्तै खुसीको कुरा हो । तर त्यो पाठकको मत सर्वेक्षणवाट भैदिएको भए अझ म खुसी साथै आभारी पनि हुने थिएँ । अहिले आएर टिममा भन्दा पनि पाठकको मतमा ठूलो शक्ति हुन्छ भन्ने कुरा विभिन्न छनौटहरुलाई उदाहरण लिए हुन्छ । यसो भन्नाले टिमको अवमूल्यन गर्न खोजेको भने होइन । खास मेरो भनाइ के हो भने, छनौटमा प्रजातान्त्रिक हुनु पर्यो भन्ने मात्र हो । अब पछिल्लो वर्षको उत्कृष्ठता घोषणा गर्दा त्यो नीती अवलम्वन टिमले गरोस् भन्ने चाहान्छु, किनकि नेटमार्फत विश्वभरिका पाठकहरुको मत लेखकले पाउन सक्छ । पुरस्कारप्रति मलाई त्यति विश्वास छैन, किनभने, नेपालमा पुरस्कार दिँदा प्रतिशत र दलाली गरेको सुन्न पाउँदा पुरस्कार लिन मन लाग्दैन । मेरो कविता सर्वोत्तम घोषणा हुनु नै स्वतः म पुरस्कृत हुनु हो अनि किन मलाई पुरस्कार चाहियो र ? यसको लागि नेपाल डट एचके टिमलाई हार्दिक धन्यवाद ज्ञापन गर्न चाहान्छु ।
१०. आफ्नो साहित्यिक विगतलाई सम्झँदै त्यही यात्राको भविष्यबारे अन्तिममा बताउनुहोस् ?
एक प्रकारले मेरो विगतलाई सम्झँदा यसरी लेख्न सक्छु होला जस्तो लागेको थिएन किनभने लेख्ने क्रम उपक्रम चलिरहेकै बेला एक्कासी वैदेशिक रोजगारको शिकार बन्न पुगियो । अब सम्झनुहोस्, अर्काको अधीनमा रहेर कसरी साहित्य जस्तो गहन कुरा जोड्न सकिएला र ? त्यस्तो नियती, पूरै मैले आधा दशक व्यहोर्नु पर्यो । त्यसबेला साहित्यको ‘स’ सम्म उच्चारण गर्न पाईएन, लेख्नेको त कुरै पर राखौँ । त्यो समयमा अनेकौँ विचार र सृजनाको बाढीहरु, तरङ्गहरु, छालहरु मडारिदै हराउँथ्यो दिमागमा । ती भावनाहरुलाई अक्षरवद्घ गर्न नपाउँदा साह्रै दुःख लाग्थ्यो । आखिर त्यो गर्न सकिएन पनि, त्यसबेला गर्न सकेको भए दुईचार कृतिहरु पाठकको सामु पक्कै आईसक्थे नै तर ल्याउन सकिएन, अझै पनि दुःख लाग्छ सम्झेर । तर मभित्रको प्रतिवद्घता भने मरेन । फलस्वरुप, हङकङको साहित्यिक माहौलमा आईपुग्दा मरिसकेको रुखको ठुटाबाट मुना पलाउँदै आएझैँ मेरो मानसपाटलमा साहित्यका मुनाहरु पलाउन थाले । त्यसकै परिणाम भनौँ, एक कविता संग्रह र एक आधुनिक गीति एल्वम पाठक तथा श्रोताहरुमाझ ल्याउन पाएँ । त्यसमा म निक्कै खुसी छु । हालसालै पुनः अर्को गीति एल्वम श्रोताहरुमाझ ल्याउने तरखर गरिरहेको छु । मलाई लाग्छ, अब यो यात्रा जीवन रहुन्जेल निरन्तर चलिरहन्छ भन्ने लागेको छ र अरु कृतिहरु पाठक तथा श्रोताहरुमाझ ल्याउने विचार पनि गरिरहेको छु । एक प्रकारले साहित्य नै जीवन बनी सकेकोले जीवनको अन्तिम क्षणसम्म साहित्य सेवा गरिरहने आशा लिएको छु ।

नौलो अभियानसँगको अन्तर्वार्ता

2009-05-08T22:01:00.000-07:00

साहित्यकार डि.बि.पालुङवाले धरानबाट प्रकाशित अभियान साप्ताहिक पत्रिकाको लागि लिनु भएको टंक सम्वाहाम्फेको अन्तर्वार्ता

१) तपाईको हङकङ बसार्इ कहिले देखि होला ? र कृपया हङकङ बसार्इको अनुभव बताई दिनु हुन्छकी ?
म खासगरि हङकङ १९९६ को सेक्टेम्वर महिनामा आएको हुँ आई.डी.को कारणले । भन्दाभन्दै हङकङको बसार्इ पनि एक दशक भन्दा बढी हुन लागेछ । हामी नेपालीको त्यति सीप हुँदैन । कमीले मात्रै सीप सिकेर विदेशीएका हुन्छौ भने अर्कोतिर भाषाको ज्ञानको अभावले पनि हङकङ वसार्इ सजिलो भएन र छैन पनि । त्यो असजिलो अझै पनि छ किनकी म लगायत धेरै नेपालीले यहाँ चाईनिज भाषा जान्दैनन् । भाषा नजान्नाले यहाँका हरेक कुराहरु जान्न बुझन गाह्रो हुन्छ वा भएको छ । धेरै भन्दा धेरै मेरो अनुभवमा भेदभाव खेपीरहेकाछौ । यो भेदभाव अन्त्य गर्नको लागि निति नियम तर्जुमा गर्न बाँकी नै छ । अझै पनि विचाराधिन मै छ । तर विभिन्न क्षेत्रवाट निति नियम बनाउँनको लागि मत जम्मा गरि सकिएको छ ।
२) मलाई थाहा छ तपाई त दक्षिणकोरिया पनि चार पाँच वर्ष बसेर फेरि हङकङ आउनु भयो, हङकङ बसार्इ पनि यतिका बर्ष भएछ के अब त आफ्नै देश फर्किने होइन र ?
हो कुरा सहि गर्नु भो म कोरियामा पनि आय आर्जनको लागि झण्डै पाँच वर्षजति बसे । र हङकङको बसार्इ पनि एक दशक नाघी सक्यो । तर पनि भने जस्तो आय आर्जन भएको छैन अथवा गर्न सकिएको छैन । त्यसैले अझै केहि वर्ष हङकङ मै वसेर स्वदेश फर्कने योजना छु । तर कहिले भनेर अहिले नै किटान गर्न सकेको र्छुइन । जीवनभर विदेश वस्ने मेरो योजना छैन । नेपालमा वेरोजगार वस्नु भन्दा आफ्नो श्रम यहाँ केहि समय प्रयोग गरौं भन्ने दृष्टिले यता वस्दै आईएको छु । नेपालमा गणतन्त्रको बलियो जग बसी सकेपछि निर्धक्क नेपालमा मै जीवन विताउँने सपना बुनेको छु ।
३)यहाँले साहित्य कहिले देखि लेख्न सुरु गर्नुभयो ? र साहित्य लेख्नुको प्रयोजन के होला ? अथवा साहित्य के को लागि लेख्नुहुन्छ ?
साहित्य लेख्न मैले २०४४ तिर शुरु गरेको हुँ । साहित्य लेख्नुको प्रयोजन भनेको चाहिँ आफ्नो विचार अरुसम्म पुर्‍याउँने चेष्टा हो । खासगरि सकरात्म कुराहरुको सम्प्रेषण गर्नु र खराब कुराबाट जोगाउँनु साथै अन्यायको विरोधमा उत्रनु लेखकको दायित्व हो । अथवा समग्रमा भन्ने हो भने शिक्षामुलक कुराहरुको शन्देस दिनु लेखकको उदेश्य भित्र पर्दछ । यो कुरालाई मैले प्रयोजनको रुपमा हेरेको छु । कुनै पनि बस्तु जस्तै त साहित्यलाई प्रयोजन गर्न सकिन्न किनकी यो भावना र विचारका कुराहरु हुन् । साहित्यकारले प्राय यिनै र यस्तै कुराहरुलाई दृष्टिगत गरेर लेख्ने गर्छ र आत्मासन्तुष्टि लिने गर्छ । त्यहि विषयबस्तुहरु भाषा सेवा र साहित्य समृद्धिसँग जोडिन पुग्छन् । र साहित्यकारले देश विकासको लागि त्यसका पूर्वाधारहरुको खाका कोर्न पुग्छ । म पनि यिनै कुराहरु सोचेर साहित्य लेख्ने गर्छु ।
४) हङकङ जस्तो ब्यस्त शहरमा साहित्य तपाई कस्तो समयमा लेख्नु हुन्छ ? हाल के गर्दै हुनुहुन्छ ? या त अरु कुनै नयाँ कृति आउदै होला हैन ?
हङकङ जस्तो ब्यस्त शहरमा साहित्य लेख्नु निकै चुनौतिको कुरा हो तर पनि त्यसको बावजूद नेपाली साहित्य निरन्तर लेखिरहेकाछौ म लगायत हङकङ वस्ने अन्य साहित्यकारहरुले । कस्तो समयमा लेख्ने भन्ने कुरामा यहि समय भनेर कहिल्यै समय तोक्दिन । विषय वस्तुले छोएको वेला जुनसुकै समयमा पनि म लेख्छु । घरमा समय नभएकोले प्राय काममै बसेर लेख्ने गरेको छु । सायद अर्को वर्षसम्ममा एउटा त्रिभाषीय कविता संग्रह छापीएर पाठकहरुको हातमा आईपुग्छ होला । गीत जति गेय हुदैन । हुन त कवितालाई पनि गायनमा नल्याईएको भने अवश्य होईन । तर धेरै गाईएको छैन ।
६) तपाईले युद्ध भित्र उभिएको बुद्धहरु कविता संग्रह र आधुनिक गीती एल्बम मनोभाव र सार पनि बजारमा ल्याइ सक्नु भयो, यस्ता कृतिहरुको विशेष गरेर शन्देश चाहीँ के होला ? लगानीको हिसाबमा पनि धेरै नै खर्च गर्नु भयो होला, रिटर्न र रेस्पोन्स कस्तो पाउँनु भयो ?
हाल सम्ममा मैले एक कविता संग्रह युद्ध भित्र उभिएको बुद्धहरु र आधुनिक गीती एल्बमहरुमा पहिलो मनोभाव र दास्रो सार रहेकाछन् । यी तिन वटै कृतिहरुमा बढी भन्दा बढी मानविय संवेदनालाई उजगार गरेको छु । यी सवै कृतिहरु माओवादी जनयुद्ध कालमै प्रकाशित भएकोले शान्तिको कामना र शन्देस तथा अन्याय अत्याचारको विरुद्धमा लड्ने शंखघोष गरेकोछु । नेपाली आधुनिक गीती एल्बम र साहित्यका कितावले कमै मात्र लगानी उठाउँने गरेकाछन् त्यसको मारमा मेरा कृतिहरु पनि परेकाछन् । तर त्यस्को रेस्पोन्स भने अत्यान्तै राम्रो रह्यो । किनकी पत्रपत्रिका देखि लिएर विभिन्न खाले मिडीयाहरुले पाठक तथा स्रोता दर्शकहरुको विचमा सहजै पुर्‍याउँने काम गरिदियो त्यसैले पनि रेस्पोन्स राम्रो आएको हो ।
७) साहित्य लेखेर के पाउनु भयो र के गुमाउनु भयो जस्तो लाग्छ तपाईलाई ?
साहित्य लेखेर मैले धेरै कुरा पाएँ जस्तो लाग्छ । किनभने यहि साहित्य लेख्न थाले पछि मान सम्मान र नाम पाएको छु । मानिसको सवै भन्दा ठुलो कुरो पनि त्यहि नै हो । समग्रमा भन्ने हो भने मैले नसोचेको कुरा पाएको छु । तर गुमाउँन भने अहिले सम्म केहि गुमाएको छैन ।
८) तपाईले त www.limbuwan.blogspot.com ब्लगसार्इट नै चलाउदै हुनुहन्छ , यो ब्लगसार्इट चलाउनुको औचित्य बारे केही बताई दिनु हुन्छ की ? र हाल संसारभर यस्को पाठक र दर्शक कति होला ?
यो ब्लगसार्इट चलाउँनुको मुख्य औचित्य भनेको लिम्वुवान आन्दोलनलाई सघाउ पुर्‍याउँनु हो । लिम्वुवान स्वायत राज्य स्थापना नहोईन्जेल यो ब्लगसार्इटले निरन्तर लिम्वु तथा लिम्वुवानवासी गैरलिम्वुहरुलाई समेत जनजागरणको गीत सुनाई रहनेछ । लिम्वुवानवासीहरुको प्रमुख माग भनेको नै लिम्वुवान स्वायत राज्य हो । यो ब्लगसार्इट मार्फत त्यो मागलाई वुलन्द गर्नु र लिम्वुवानको लागि जनमत संकलन गर्नु दोस्रो औचित्य हो । यो मेरो ब्यक्तिगत प्रयास हो यस्ता अनेकौ सञ्चारका साधनहरुले लिम्वुवानको लागि सक्रिय भूमिका खेल्न आवश्यक छ । यो ब्लगसार्इटको पाठक तथा दर्शकहरु झण्डै ३० हजार भन्दा बढी रहेकाछन् विश्वभरीमा । त्यसैले पनि यो काममा उत्साहित भएर लागेको छु । र म आफै लिम्वु भएको हैसियतले र विदेश बसेर लिम्वुवानको लागि गर्न सकिने काम भएकोले पनि यता लागेको हुँ । यसलाई दायित्वको रुपमा वोध गरेको छु । यस्तो कामको लागि हामी सवै लिम्वुहरुले दायित्ववोध गर्नुपर्छ जस्तो लाग्छ । र सवैले आआफ्नै क्षेत्रवाट केहि न केहि योगदान दिए लिम्वुवान स्वायत राज्य घोषणा भएरै छाड्छ ।
९) अन्त्यमा नौलो अभियान मार्फत तपाईको पाठक र श्रोताबृन्दहरुलाई के भन्न चाहानु हुन्छ ?
यस नौलो अभियान पत्रिका मार्फत मेरो अभिब्याक्ति राख्ने मौका दिनु भएकोमा तपाई डि.वि.पालुङवा लगायत सम्पूर्ण सम्पादक मण्डललाई धन्यवाद दिन चाहान्छु । र पाठक वृन्दहरुलाई म के भन्न चाहान्छु भने लिम्वुवानको लागि एकजुट होऔं र लिम्वुवान स्वायत राज्य चाँडै स्थापना गरौं भन्ने आव्हान गर्दछु । र मैले सञ्चालन गरेको ब्लगसार्इटमा तपाईहरु आएर भरपुर त्यसको फाईदा लिनुहोस् । सल्लाह सुझाव दिनुहोस् । लेखरचना सम्प्रेषण गर्नुहोस् । अव तपाई हामी सवै हरेक रुपले अगाडी वढ्न सक्षम होऔं । समयसापेक्ष सवैले हिड्न सक्यौ भने लक्ष्य त्यति टाढा छैन होला जस्तो लाग्छ ।
५) तपाई गीत र कविता दुर्इ वटै बिधामा उतिकै पोख्त हुनुहुन्छ , यहाँलाई गीत र कविता लेख्नुमा अन्तर के छ होला जस्तो लाग्छ ?
गीत र कविता साथै अन्य विधामा पनि कलम चलाउँने गरेकोछु झण्डै २० वर्षअगाडी देखि । खासगरि मैले वढी गीत र कविता नै लेखेको छु त्यसैले तपाईले गीत र कवितामा पोख्त भन्नु भएको होला । तर कुनैपनि साहित्यकार पूर्णरुपले पोख्त कहिल्यै हुदैन । उ सधै सिकिरहेको हुन्छ । गीत र कविता लेख्नुमा चाहि निक्कै अन्तर हुन्छ । गीत बढी गेयात्मक भएकोले निश्चित घेरामा रहेर लेख्नु पर्ने हुन्छ भने कविता

साहित्यघर डटकमसँगको अन्तर्वार्ता

2009-05-08T21:51:00.000-07:00

साहित्यकार बिश्वासदीप तिगेलाले ब्रिटेनबाट सञ्चालित साहित्यघर डटकम अनलार्इन पत्रिकाको लागि लिनु भएको टंक सम्वाहाम्फेको अन्तर्वार्ता

१. नेपाली डायस्पोराका एक सशक्त कवि, गीतकार, समाजसेवी टंक सम्वाहाम्फे वास्तव को हो ?
टंक सम्वाहाम्फे वास्तवमा सर्वसाधारण नेपाली नै हो । मात्र यति हो समय समयमा साहित्यको विभिन्न विधामा कलम चलाएर आफ्नो भावना र विचारलाई निर्भिक रुपले सर्वसाधारणको माझ प्रस्तुत गर्ने गर्छ । त्यसैले टंक सम्वाहाम्फे आफ्नै विचार र भावनाको मालीक हो जस्तो लाग्छ सम्वाहक जस्तो लाग्छ । वास्तवमा र्सवसाधारण नेपाली हो भनेर चाहि ठोकुवा दिनसक्छु । हुनत पाठकको दृष्टि र मेरो दृष्टिमा फरक हुन सक्छ किनभने दृष्टि आआफ्नै प्रकार हुन्छन् । आफुले आफैलाई म यस्तो हुँ भन्दा पनि अरुले औल्याई दिनु राम्रो हो जस्तो लाग्छ । मेरो जन्म २०२४ वैसाख ७ गते कोशी अन्चल धनकुटा जिल्ला कुरुले तेनुपा गा.वि.स.वार्ड नं. ५ भएको हो ।
२. तपाइका कृतिहरु के के हुन र तपाइको कलमले कुनकुन विधालाई समेट्छ ? फाल्टो अनलाइनमा काम गर्न कसरी समयको तालमेल मिलाइ रहनु भएको छ ?
हाल सम्म दुइ वटा कृतिहरु प्रकाशन गरेको छु । एउटा कविता संग्रह युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु र अर्को आधुनिक गीतिसंग्रह सीडीमा मनोभाव हो । संयुक्त रुपमा अन्य तिन वटा कृतिहरु प्रकाशित छन् । हङकङका कथाकारहरुको कथा संग्रह यथार्थको चोइटा अर्को हङकङका कविहरुको कविता संग्रह हङकङमा कविता र हङकङ कै गीतकारहरुको आधुनिक गीतिसंग्रह प्रतीक हो । एउटा कविता संग्रह र लोकआधुनिक गीतिसंग्रह सीडीमा प्रकाशनको तयारी जुट्दै छु । खास गरी मेरो कलमले गीत,कविता,हाईकु ,कथा,यात्रा संस्मरण,लेख,निबन्ध आदि समेट्दै आएको छ । मुलत गीत र कवितामा मेरो कलम वढी केन्द्रित छ । फाल्टो अनलाइनको काम भने घरको र कामको समय चोरेर गर्ने गरेको छु । अनलाइनको लागि भनेर मेरो समय छैन । प्राय मेरो समय जिवन निर्वाहले सवै लगिदिन्छ । नेपाली साहित्यलाइ अनलाइनमा लानु पर्छ भन्ने मेरो मान्यता रहेकोले दुखसुख जे भोगेरै पनि यसो समय धेर थोर मिलाउछु । विचार र भावनालाई रोक्न नसकिने भएकोले कति सम्म भ्याईन्छ त्यसलाई कहिले आफ्नो लेखनमा भने कहिले अनलाईनमा समयलाई वाडेर लगानी गर्दै आईरहेकोछु ।
३. हङकङमा राम्राराम्रा र धेरै साहित्यकारहरु हुनुहुन्छ के यो सुन्दर स्थान हुनुको दोष -फल हो ?
हङकङमा सवै भन्दा पहिले साहित्यको वीउ रोप्ने अवधारणा मैले नै ल्याएको हुँ । त्यस पछि औपचारीक रुपले हङकङ आएर वस्नु हुने साहित्यकार मित्रहरुसंग मिलेर नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङको स्थापना गरेका हौ । यो हङकङको पहिलो साहित्यीक संस्था पनि हो । यसले हङकङमा साहित्यलाई उर्वर गराउने काम गर्यो र गर्दै आईरहेछ । साथै हङकङ रहनु हुने साहित्यकारहरुलाई पनि यस संस्थाले परार्इभूमिमा मातृत्वको ममता दियो र दिदै आएको छ । यसै कारणले पनि हङकङमा साहित्य जोड्ने काम निकै त्रि्र भएको हो । हङकङमा राम्रा र धेरै साहित्यकारहरु हुनुहुन्छ भन्दा निक्कै गौरव लागेर आउछ । किनकी म पनि हङकङलाई नै साहित्य जोड्ने कर्मथलोको रुपमा स्विकारेको छु र लेख्दै आएको पनि छु । यहा धेरै भन्दा पनि साहित्यको वाद देखि आन्दोलनका प्रवर्तकहरु समेत हुनुहुन्छ । संख्याको हिसावमा झण्डै दुइ दर्जन जति छौ । त्यसो त नेपालमा कविता लेखेर तहल्का मच्चाउने साथीहरु पनि हङकङमा हुनुहुन्छ । यसो हुनु यो सुन्दर स्थानको दोष त पक्कै छैन फल नै भन्नु पर्छ ।
४. तपाई नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङका अध्यक्ष हुनुहुन्छ संक्षेप भन्दिनुहोस प्रतिष्ठान अहिले के गर्दैछ ? हङकङको साहित्यिक गतिविधिको बारे संक्षिप्त जानकारीहरु के के छन ?
नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङको अध्यक्ष भएको हैसीयतले अनलाइनमा कविता,गीत,गजल,हाइकू आदि प्रकाशन गर्ने कार्य प्रत्येक दिन गरीरहन्छु मेरो समयले भ्याए जति । पहिले मासीक रुपले अविराम भन्ने पत्रीका नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङले प्रकाशन गर्थ्यो तर समय परीवर्तीत भएको कारणले हाल अनलाईन व्लग मार्फ विश्वव्यापी संजालमा नेपाली साहित्यलाई फैलाउने कार्यमा जुटी रहेकोछ । यस वाहेक अन्य चार पुस्तकहरुमा युद्घ भित्र उभिएका वुद्घहरु कवितासंग्रह,छरीएको सिंदूर कथासंग्रह,त्यान्द्रो उपन्यास र यथार्थका चोइटाहरु संयुक्त कथासंग्रह समेत प्रकाशन गरी सकेको छ । हङकङमा नेपाली साहित्य श्रीवृद्धिको लागि आठवर्षदेखि निरन्तर नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङले काम गर्दै आएको छ । हङकङमा साहित्यिक गतिविधि निक्कै राम्रो छ किनभने समय समयमा साहित्यिक कार्यक्रमहरु हुने गरेकाछन् । नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङले अझै राम्रा राम्रा कृतिहरु प्रकाशन गर्दै लैजाने योजनाहरु राखेको छ । र अहिले पनि नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान, हङकङले तदारुक्तका साथ साहित्यकर्म साथै साहित्यकारलाई प्रोत्साहन गर्ने कार्य गरीरहेको छ ।
५. तपाई अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज हङकङको महासचिव पनि हुनुहुन्छ, साहित्यको लागि उर्वर भूमि हङकङमा केही साहित्यिक संस्थाहरु हुदाहुदै अनेसास आवश्यकता किन पर्‍यो ? अनेसासको केन्द्रिय कमिटी संग कस्तो तालमेल हुन्छ ?
हङकङमा केही साहित्यिक संस्थाहरु हुदाहुदै पनि हामीले अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज हङकङ च्याप्टर खोलेका हौ किनभने हामी हङकङमा मात्र सिमीत नरहेर अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य समन्वय कायम गर्ने हेतुले यसो गरेका हौ । यसको मतलव हङकङका स्रष्टाहरु अन्तर्राष्ट्रिय रुपले परिचीत हुन् वा चिनीउन भन्ने हो । त्यसैले हङकङमा केही साहित्यिक संस्थाहरु हुदाहुदै पनि हामीले अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज हङकङ च्याप्टरको आवश्यकता महसुस गरेका हौ र त्यहि अनुरुप स्थापना भएको पनि हो । अनेसासको केन्द्रिय कमिटी संगको तालमेल राम्रै नै छ । हाल अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज हङकङ च्याप्टरका अध्यक्ष अनेसासको केन्द्रिय कमिटीको सदस्य समेत हुनुहुन्छ ।
६. मोफसलका साहित्यकारहरु काठमाडौं केन्द्रित साहित्यबाट हेप्पिएको महशुस गर्छन, तपाईपनि मोफसल झै टाढा हुनुहुन्छ के तपाइलाई ओझेलमा परेको महशुस हुदैन ?
पहिले चाहिँ हेप्पिए झै ओझेलमा परे झैं लाग्थ्यो आजभोलि भने त्यस्तो हुन वा लाग्न छाडेको छ । किनभने भने अनलाईन सञ्जालले गर्दा सञ्चार माध्यम आफ्नै हातमा आईपुगेको छ । कसैले केहि नगरी दिए पनि आफुले आफ्नै काम गर्न सकिने दिन आएको छ । अनलाईन सञ्जालवाट आफ्नो सिर्जना हरेकको घर घर सम्म सहजै पुर्याउन सकिने अवस्था वनेको छ । त्यसैले पहिलेको जस्तो सिर्जना कपीमा मात्र सिमीत हुने दिन गए । नेपालमा पनि इन्टरनेटको सञ्जाल वढेर गाउ सम्म पुगेको छ । दिन प्रति दिन नेपाली साहित्यले इन्टरनेट सञ्जालमा स्थान पाउदै गएको छ । र इन्टरनेट सञ्जालको प्रयोगकर्ता पनि दिनानु वढ्दै जानुले साहित्यको पाठक पनि निश्चय नै वढे कै छन् जस्तो लाग्छ । जस्ले सिर्जना फस्टाउने कुरामा निर्विवाद छ । यदि इन्टरनेट सञ्जाललाई प्रयोग गर्न जानियो भने अव लेखक कहिल्यै ओझेलमा पर्दैन । इन्टरनेट सञ्जालले मोफसल र केन्द्र भन्ने कुरा नै भत्काई दिएको छ । जहा वसेर जसरी पनि आफ्नो रुचि अनुसारको साहित्य पाठकहरुले अध्यायन गर्न पाउछन् भने लेखकले पनि चाहे अनुसारको सिर्जना सम्प्रेषण गर्न सक्छ । तसर्थ मलाई ओझेलमा परे झै लाग्दैन यो नया प्रविधीहरुको सहयोगले ।
७. काब्यिक आन्दोलनहरु धेरै आएका छन् वास्तवमा किन सबै आन्दोलन सफल हुदैन्न ?
काब्यिक आन्दोलनहरु धेरै आएका छन् वास्तवमा त्यो सहि कुरा हो तर कति आन्दोलन सफल पनि भए भने कति असफल । ती सवै समयले निर्धारण गर्ने कुरा हुन अर्को कुरा आन्दोलन कर्तामा पनि निर्भर पर्दछ । किनभने समय वलियो र परीवर्तित हुन्छ । कुनै पनि काब्यिक आन्दोलनहरु समय सापेक्ष भएनन् भने त्यो असफल भएर जाने कुरा हुन् । तर त्यो काब्यिक आन्दोलन असफल भए पनि त्यसले केहि न केहि नया कुरा भने दिएर जान्छ । किनभने आन्दोलन नया कामको लागि गरीन्छ । परीवर्तनको लागि गरीन्छ । आन्दोलन सफल नहुनुको कारण विभिन्न हुन सक्छन् तर प्रमुख भने समय नै हो जस्तो लाग्छ । किनभने पशुप्राणीले समेत समयको परीवर्तनसंगै सीलस्वभाव आहार र वासस्थान परीवर्तन गर्दै लैजान्छन् । त्यसरी नै काब्यिक आन्दोलनलाई पनि समयको परीवर्तनसंगै परीवर्तन गर्दै लगिएन भने विफल हुदै जाने कुरा हो त्यसैले परीवर्तीत समयको प्रत्यक्ष असर रहन्छ काब्यिक आन्दोलन विफल हुनुमा ।
८. तपार्इ लिम्बू परिवारको नेपाली साहित्यकार हुनुहुन्छ वास्तवमा लिम्बूहरुलाई किन चाहियो लिम्बूवान स्वायत्त राज्य ?
लिम्बू परिवारको नेपाली साहित्यकारलाई लिम्वूवान नचाहिने कुरै आउदैन किन भने लेख्ने वोल्ने माध्यम मात्र नेपाली हो तर लेखक भने लिम्वू नै हो । लिम्वूहरुलाई लिम्बूवान यस कारणले चाहियो कि लिम्वूवान आफ्नै आमा भएरकोले चाहिएको हो । आमा विनाको नानीहरु कति विचल्लीमा पर्छन् त्यसरी नै हामी लिम्वूहरु विचल्लीमा परेकाछौ सदियौ देखि । वल्ल आफ्नी आमासंग वस्न पाउने भएकाछौ । त्यसैले त लिम्वूवानको आन्दोलन आजभालि चर्किएर गएको हो । के गर्ने यहाका शासकहरुले आफ्नी आमालाई पाउनको लागि पनि आन्दोलन छेड्नु पर्ने परिस्थितीको सिर्जना गरी दिएकाछन् । अर्को कुरा कुनै पनि जातिको भाषा संस्कृति भेषभुषा आदि वचाउनको लागि अरु भाषी लागेर पक्कै हुदैन । तसर्थ लिम्वूभाषा संस्कृति भेषभुषा मात्र होईन लिम्वू जाति वचाउन समेत लिम्वूहरु लागि पर्नु पर्ने भएकोछ । यिनै वास्तविकतालाई बाच्न र बचाउनको लागि नै लिम्वूवान स्वायत राज्य चाहिएको हो । लिम्वूवानको विकास र स्वशासनको लागि लिम्बूवान स्वायत्त राज्यको आवश्यकता भएको हो । पहिले लिम्बूवान स्वायत्त राज्यको अस्तित्व नरहेको होईन तर शाहवंसीय राजाहरुले लिम्बूवानलाई खतम वनाउन चाहेका हुन तर पुन लिम्बूवान व्युझिएको छ लिम्वूवानवासी लिम्वूहरुको माझ । त्यसैले अव लिम्वूवान स्वायत राज्य कुनै दिन स्थापना भएरै छाड्छ मात्र त्यो समयलाई धैर्यताका साथ प्रतिक्षा गर्न सक्नु पर्यो । र आन्दोलनलाई शसक्त ढङ्गले वढाउन सक्नु पर्यो ।
९. धनकुटाले तपाइलाई जन्मायो, धनकुटाबाट पखेटा लागेर यहाँ सम्म आइपुग्नु भएको छ । तपाइसंग जन्म जिल्लाको लागि केही योजना छ की ?
आफ्नो गाउँठाउँ जिल्लालाई सक्दो क्षमताले भ्याए जति योगदान दिएर विकास गर्न पाए राम्रो हुन्थ्यो भन्ने लागिरहन्छ । किनभने त्यो आफ्नै जन्म स्थान हो अथवा आमा भने पनि हुन्छ । त्यसैले आमाको सेवाको लागि भनेर केहि योजना मैले वनाएको छु तर अहिले नै र्सार्वजानिक भने नगर्नु नै राम्रो ठानेको छु । किनकी त्यो वोलेर मात्रै हुदैन गरेर देखाउनु पर्ने हुन्छ । जुन वेला त्यो योजना गर्न सक्षम हुन्छु त्यसै वेला मात्र म मेरा योजनाहरु खुलासा गर्छु हाललाई भने योजनाको खाका वनाउन मै सीमीत रहेको छु ।
१०. आखिर तपाइलाई यी साहित्य, संगीत र समाजसेवाले के दियो ?
साहित्य, संगीत र समाजसेवाले टंक सम्वाहाम्फेलाई एक प्रकारले राम्रो र उच्च स्थान दिएको छ । किनकी त्यसैले उसलाई दुनियाको सामु चिनाएको छ । साधारण टंक सम्वाहाम्फेलाई आफ्नो पहिचान साहित्य, संगीत र समाजसेवाले वनाई दिएको छ । वरु टंक सम्वाहाम्फेले अझै साहित्य, संगीत र समाजलाई धेरै कुरा दिन सकिरहेको छैन भन्ने लागिरहेको छ । अरु धेरै दिन वाकी नै छ जस्तो लाग्छ र छ पनि किनभने साहित्य, संगीत र समाजसेवामा टंक सम्वाहाम्फे अझै यात्रारत नै छ । कुनै निश्चित विन्दुमा पुगी सकेको छैन ।
११. अन्तमा अनलाइन नेपाली साहित्य मंच मार्फत पाठकहरुलाई के भन्न चाहनु हुन्छ ? मैले सोध्न बिर्सीएका र तपाइले भन्नुपर्ने कुनै कुरा भए भन्नुहोला ?
सर्वप्रथम अनलाइन नेपाली साहित्य मंचका सञ्चालकहरुलाई धन्यवाद दिन चाहान्छ । किनभने म जस्तो साहित्यको खुड्किलो उक्लिदै गरेको साहित्यकर्मीलाई भर्याङ लगाएर पाठकहरुको माझ सोझै पुर्याउने काम गर्नु भएको छ । पाठकहरुलाई म के भन्न चाहान्छु भने सक्दो राम्रा राम्रा साहित्यको परीकार पस्काएर आईरहने वाचा गर्दछु । सोध्न बिर्सीएका कुरा खासै केहि छैन भन्नु पर्ने थुप्रै कुरा छन् त्यसलाई विभिन्न रचना मार्फत विस्तारै म अवश्य भन्दै जानेछु ।

हंगकंगमा टंक सम्बाहाम्फे र उनको "युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु"

2009-04-26T00:18:00.000-07:00

अशोक रार्इ

परिचयः
टंक सम्बाहाम्फे हंगकंगमा एक लोकप्रिय तथा कृयाशील साहित्यकर्मी हुन् । उनी कवि मात्र होइनन् राम्रा गितकार पनि हुन् । उनको आफ्ना गीतहरुको दुर्इ वटा गीति संगालो मनोभाव र सार बजारमा आईसकेका छन् । हंगकंगमा सम्बाहाम्फेले गरेका बैचारीक, साँस्कृतिक, राजनैतीक एबं सामाजिक प्रयत्नहरु निकै महत्वपूर्ण छन् । नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हंगकंगका वर्तमान अध्यक्ष तथा अनेसास हंगकंग च्याप्टरका महासचिव सम्बाहाम्फेले प्रतिष्ठानको स्थापनार्थ सुरुदेखि नै अटुट् संङ्गठानीक प्रयासहरु गर्नुका साथै हंगकंगमा नेपाली साहित्यको उत्थानका लागि महत्वपूर्ण योगदान दिदै आएका छन् । बिगतमा प्रतिष्ठानको प्रयासमा बिविध साहित्यिक प्रकाशनका कामहरु हुनुका साथै www.srasta.blogspot.com एबं www.kavitakusum.blogspot.com जस्ता साहित्यिक लिंकहरु सञ्चालन भएकाछन् । त्यसै गरेर सम्बाहाम्फेको निजी प्रयासमा लिम्बूवान श्रष्टाहरुको प्रतिभालाई संगठित र सम्बर्धन गर्ने हेतुले साहित्य, कला र सँस्कृति सम्बन्धी ब्लग www.limbuwan.blogspot.com सञ्चालित छ ।

"युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु"
श्रृजनशील अराजक कवि हांगयुग अज्ञात् भन्नुहुन्छ "युद्ध नै ठीक छैन ।"
हो कबि लेखकहरु कहिले पनि अशान्तिको पक्षमा छैनन् । ध्वंस र बिनासको पक्षमा छैनन् अनि अमानवीयताको पक्षमा छैनन् । उनीहरु जहिले पनि प्रतिपक्षी कित्तामा छन् सत्ताको, शक्तीको, बन्दुकको, बिकृती र बिसंगतिको । युद्धलाई कुनै पनि हिसाबले जायज भन्न सकिन्न । किनकी युद्ध ध्वंस र बिनासको कारक हो र मानवीयताको बर्खिलाप् हो ।
कवि टंक सम्बाहाम्फेको कविता कृति "युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु" लिएर म घोत्लिरहेछु । ४१ थान अमूर्त चित्र सहितका कविताहरुको संग्रह हो यो । जहाँ जीवन र जगतलाई हेर्ने दृष्टिकोण, डायस्पोरीक भावना, नोस्टाल्जीया देखि लिएर देश प्रेमका गाथाहरु पढ्न पाइन्छ । झण्डै दुर्इ दशक परदेशमा जीवन बिताएका कवि सम्बाहाम्फेको मनभरि सधै देशको मायाँ र गाँउ घरको संझना छाउँदो रहेछ । कवि कतै देशको अथाह सौर्न्दर्यको बयान गर्छन् । कतै गुँराससित रमाउँछन र हिमफेदीमा पुग्छन अनि कतै आस्थाको धरातलबाट देशको ब्यथाहरु ओकल्छन् । कतै "एक गाँस"भित्रको यथार्थहरु केलाउँछन भने कतै क्षितिज पारिको कुरुले तेनुपा गाँउलाई सम्बोधन गर्दै बालापनको याद गर्छन । यस कृतिभित्रको बिशेष कविता "युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु"मा कविले युद्धको पीडाहरु पोख्दै बुद्धलाई सम्झेकाछन् । कृतिको नाम पनि यहि कविताको शिर्षकबाट राखिएकोछ । कवि स्वयमलाई पनि यो कविता निकै मन परेको हुनुपर्छ । "बुद्ध" शान्तिको यस्तो बिम्ब हो जसको नेपाली काब्य दुनियाँमा सर्बाधिक प्रयोग भएकोछ । यसबाट कवि तथा लेखकहरुले शान्तिको खातिर कस्तो कामना गरिरहेछन् भन्ने कुरा ज्ञात हुन्छ ।
केही कवितांशहरुलाई हेरौं ।

उठ
जाग
युद्धभित्र उभिएका
ए ! बुद्धहरु हो !
जन्मन सक्छ अबश्य
तिमी उभिएको भूमिमा पनि अर्को बुद्ध
"युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु"

यस कवितामा भातृत्व र शान्तिको आग्रह छ । नेपाल बुद्धको जन्मभूमी हो । तर त्यही देशमा युद्ध र ध्वंशको पराकाष्ट पनि देख्नु पर्यो । के शान्ति हराएकै हो ? बुद्धको भूमिमा संग्राम कहिले सम्म ? जस्ता प्रश्नहरुले कविलाई चिमोटेको हुनुपर्छ । त्यसैले कविले उनैलाई तिमी नै बुद्ध पनि हौ । आफुभित्रको बुद्धलाई जगाऊ भन्ने संकेत गरेका छन् जो युद्धरत छन । यहाँ दङ्गा फसाद र अणु परमाणुहरुको बिरोध गरिएकोछ । सन्त्रासमय समयहरुलाई सम्बोधन गर्दै कवि उदगार गर्छन्
अस्तित्वको देशमा
युद्ध बिभिषिकाको बिज्ञप्ती भएका भएकाछन्
निर्दोष मान्छेहरु ।
"युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु"
दिन उज्यालोको बिम्ब हो । उज्यालो भन्नु सुख र हर्षको प्रतीक हो । तर यो उज्यालोभित्र धेरै भ्रमहरु छन् । तिनै भ्रमहरुभित्र मान्छेहरु बाँचीरहेका छन् आफ्नै तरिकाले । या त भ्रम सत्य हो या सत्य भ्रम हो ।
उभ्याउन खोजेँ दिन
बचाउन खोजेँ दिन
कहिल्यै उभेनन् सामुन्ने
बगीरहे नदी झैं
पग्ली रहे हिँउ झैं
"दिन"
दुनियाँका अनेक आकृतिहरुलाई मुर्त रुप दिन खोज्दै क्यानभासमा उतार्छन् कवि सबैलाई तर अमूर्त बन्न खोज्छ तस्वीरहरु । तस्बीरहरु बोल्दैनन् मुस्कान छर्दैनन् । जगतका बिम्ब र प्रतिबिम्बहरु, बिवशता र आभाषहरु भावनाको क्यानभासमा सधै अमूर्त लाग्छन् । अनि बिचारमात्र जन्माउन खोज्छन् कवि क्यानभाषमा ।
अर्जाप्दै बिचारका धारहरु
पुनः जन्माउन खोज्छु क्यानभासमा
असिमीत प्रतिबिम्बहरु
"भावनाको क्यानभाषमा दुनियाँलाई पोत्दा"
परदेशी कविको देशप्रेम कविताहरुमा शब्द भएर पोखिएकाछन् । जहाँ पुगेपनि आखिर देशप्रेम त मर्दैन । देश मनको अपनत्व हो । आस्थाको धरोहर हो । नेपाली हुनुको गौरवमा, गुँरास र डाँफेको मनमोहकतामा कविको भावना यसरी कुदेकोछ ।
मेरो देश हिम फेदीमा
गुँरास भएर फूल्छ
डाँफे भएर हाँस्छ
असीम आस्थाभरि नेपाली भएर बाँच्छ ।
"मेरो देश"
तर देशको अस्तब्यस्तताले हायलकायल छन् जनहरु । असमानता, घटना र दुर्घटनाहरुको शिकार छ देश । उता देशका नाइकेहरु भने उत्सवमा रमाइरहेकाछन् सधैं । यो असन्तुष्टी कवितामा पोख्छन् कवि,
पोखिएर असमानता छ्यालब्याल्
घाइते भएको देश
चर्मराइरहेछ प्रत्येक दुर्घटनाहरुले
आर्तहरुको घाउ झैं
छट्पटाइ रहेछ बेदनाहरुले
"कुन उत्सवको तयारीमा ?"
जिन्दगीको उतरचढाव प्रति हरेकको आ-आफ्नै बितृष्णा छ । अनेक सपना छन् , आशाहरु छन् र तृष्णाहरु छन् । तर परिस्थितीको चोट्ले मानिस आहत् छन् । जिन्दगी फगत एउटा नशा जस्तो बेमञ्जुर पिउनु पर्ने ।
................
समयको रित्तो प्याला भरी भरी
झुल्दै यथार्थको वरिपरी
बेमञ्जुर पिइरहेछु म
यो जिन्दगीको नशा
"यो जिन्दगीको नशा"
समय एउटा बिम्ब पनि हो । समयको डुंगा शिर्षकमा कविले यथार्थपरक काब्य रचना गरेका छन् । यात्रामा समयको डुंगा खियाउनु ज्वारभाटाको सामना गर्नु, आँधीबेहरीको चपेटा आइलाग्नु, ब्यवधान सहनु सामान्य हो । केवल डुंगा खियाउने माझी कै दशामा बाँच्छौ हामीहरु ।
अठोट् बाँधेर
अभीभारा बोकेका छौं डुंगा चढ्नुको
त्यसैले हामी
माझी मात्र भएका छौं
समय खियाउनुको ।
"समयको डुंगा"
बेस्वादिला बर्तमानहरुमा अतितका पाना पल्टाएर बैंश खोज्छन् कवि । स्वप्नील बैंशहरु समयसँगै बोझिलो भएर बूढो भएकोछ । आफैबाट टाढिएको बैंशलाई खोज्दै भन्छन् ।
फूलेको छ की भनेर........
आफैबाट परदेशीएको बैंश
सोधिरहन्छु मूलबाटोमा हिड्ने
प्रत्येकलाई
देख्यौ की भनेर......
"बैंशको खोजीमा"
यस कृतिमा भएका कविताहरु आकाश मान्छे र ब्याँसाहरु, युद्धभित्र उभिएका बुद्धहरु, कुन उत्सवको तयारीमा ?, अस्मिताको खातिर, कृतिम ब्रम्हाजीहरु, बिपत्तीमा परेकाछन चराहरु, बिभाजित छन् आकाशहरु जस्ता कविताहरुमा यथास्थितीको चिरफार छ । बिसंगति र अराजकताहरुको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष बिरोध र त्यसप्रति बिद्रोह छ । समय, समयको डुंगा, एक छाक, जिउनुको अनकौं छालहरु, म एउटा यात्री, सपना, बिडम्बना भित्रको म, आत्मा बिश्वासको उज्यालोमा जस्ता थुप्रै कविताहरु जिन्दगीका अनेक पाटाहरुलाई चित्रण गर्ने, अनुभव र अनुभूती ब्यक्त गर्ने र यथार्थको उजागर गर्ने कविताहरु हुन् । त्यसै गरेर इहलीला, दुनियाँभित्रको नाटक, अथाह प्रश्न चिन्हहरु, भावनाको क्यानभासमा दुनियाँलाई पोत्दा जस्ता कविताहरुले जीवन र जगतलाई अर्थ्याएका छन् ।
कविको भावना न हो कहिले कता पुग्छ कहिले कता । भावनाको खेती हो कविता । मनको सुन्दर भाषा नै कविता हो । प्रत्येक कविले आफ्नै भाषामा कविता पोख्छन् । जे होस् समग्रमा सम्बाहाम्फेका सृजनाहरु सुन्दर छन् मौलिक छन् । सबै कविताहरुको चिरफार गर्न पनि सम्भव भएन । उनका कुनै पनि कविताहरु क्लिष्ट छैनन् । चित्र सहितका कविता पढ्दा पाठकको मनमा एक प्रकारको छाप बस्छ । आफ्नै शब्द र बिम्बहरुको संयोजन छ यो कृतिभित्रका सृजनाहरुमा । उनको कविता लेखनको दौरान यस कृति पछि पनि निकै वर आइ सकेको छ । अव त उनीबाट अझ सुन्दर र बैचारीक कविताहरु आइसकेका होलान् । म त सन २००१ अघिका कविताको कुरामात्र गर्दैछु ।
अस्तु

टंक सम्बाहाम्फेको गीति एलबम "सार"

2008-06-17T18:41:00.000-07:00

नरेश सुनुवार

कवि टंक सम्बाहाम्फेले फोन वार्ताकै क्रममा- एउटा गीती एल्वम निकाल्ने तरखरमा छु नाम जुराउन बाँकी छ, सोंचेर खबर गरौ है नरेश जी भनेका थिए । मैले पनि हुन्छ भनि हाले । तर, सृजनशील साहित्य पत्रिकाको चटारोले उनको आग्रहलाई समयमै पूरा गर्न सकिन । पछि एउटा नाम जुर्याएर हत्त न पत्त फोन गरेर प्रसंग उठाउदै नाम सुनाउन के लागेको थिए उनले ढिला भैसक्यो भने । किनभने उनले नाम जुराएर कभर समेत छापाई सकेका रहेछन् । एलबमको नाम जुरेछ "सार", साह्रै सुन्दर लाग्यो । कहिले सम्ममा गितहरू सुन्न पाइएला भन्ने प्रश्नमा उनले एक दुइ महिना भित्र सुन्न पाईन्छ होला भने । मैले अग्रीम बधाई र शुभ कामना दिए.., त्यत्तिकैमा त्यो दिनको हाम्रो फोनवार्ता टुङ्गीयो ।व्यस्तताकै कारणले लामो समयसम्म हाम्रो सर्म्पर्क हुन सकेन । पछि उनले नै फोन गरेका रहेछन् म जागिरमा नै थिए र अलि व्यस्त पनि । व्यस्त भएको संकेत मात्र के दिएथे उनले कुरा बुझिहाले र अरु गनथन नगरिकन निमन्त्रणाको कुरा निकाल्दै भने- नरेश जी एलबम तयारी भएर आईपुग्यो पर्सि बिमोचन छ आउनुपर्‍यो है निमन्त्रणा गरे । निमन्त्रणा स्वीकार्दै- तत्काल विदा मिलाउन नसकिने अवस्था छ, मिल्यो भने आईहाल्छु मिलेन भने माफ गर्नुहोला । यस पछि उनले सकेसम्म विदा मिलाउने कोशिस गर्न आग्रह गरे । विदाको लागि निक्कै कोशिस गरे तर मिलाउनु सकिन । यस्तो अवस्था भोग्नुपर्दा जागिर देखि पनि दिक्क लागेर आउँछ । विदा निमिलेकै कारणले यस्ता कयौं अवसर गुमाएको छु, धेरै साथीभाई र इष्टमित्र देखि टाढा हुन बाद्य भएको छु । लाग्दछ, हङकङमा यो चुनौतिको सामना सम्भवत प्रायः सवैले गरेको हुनपर्दछ, यही सम्झेर चित्त बुझाउँछु ।टंक सम्बाहाम्फेको "सार" विमोचन कार्यक्रममा उपस्थिति जनाउन नपाए पनि केही दिन भित्रै सिडी हात लाग्यो र त्यस भित्र रहेका गीतहरू सुन्ने अवसर पाए । गीतहरू सुनेर अति आनन्द लिए । गीत यसरी सुरु हुन्छ-

ढल्यो त्यसै दिन मेरो साझ सँगै डुब्न

रह्यो त्यसै चाह मेरो तिमी सम्म पुग्न,

पुग्नु थियो धेरै टाढा फूल चर्ढाई देउरालीमा

नाघ्नु थियो डाँडाकाँडा दुख बिर्साई उकाली

माभोग्नु मात्र रहेछ ब्याथा छाती पोली पोली

कति सुनाउ मनको वह दिल खोली खोली

ढल्यो .........................................................

गीतहरू अति मिठा, सुमधुर र कर्णप्रिय छन् । जसमा मिलन विछोड, आशा निराशा, पिडा, उमङ्ग, दुःख, पश्चताप जस्ता जीवनमा घट्ने कथाका विविध रसहरूले भरिएका गीतहरू प्रेममय, भावमय र जीवन्त छन्, सुन्न र गुन्गुनाउन योग्य छन् ।टंक सम्बाहाम्फेलाई सबभन्दा पहिले त कवि भनेर चिन्थे । कारण मैले उनका धेरै राम्रा कविताहरू पढि सकेको छु र उनको कविता कृति "युद्घभित्र उभिएको बुद्घ" पनि हात लागि सकेको छ । उनको गीति एलबम "मनोभाव" सुनेपछि थाहा भयो उनि गीत पनि उत्तिकै राम्रा लेख्दा रहेछन् । र पनि मैले उनलाई कवि कै रुपमा हेरिरहे, चिनिरहे । तर, हालसालै निकालिएको पछिल्लो एलबम "सार" सुनेपछि प्रष्ट भयो उनले आफूलाई कवि मात्र नभएर हङकङका एक शसक्त र स्थापित गीतकारको रुपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।गीत सुन्नु र गुन्गुनाउनु एउटा कुरा जो सबैले सजिलै गर्न सकिन्छ । तर, गीतको बारेमा समिक्षा गर्नु विश्लेषण गर्नु र यसको बारेमा लेख्नु, भन्नु निक्कै कठिन कार्य हो । एउटा गीत तयारी हुनको लागि शब्द, संगित र स्वर तीन विधाको यथोचित सममिश्रण हुन आवश्यक छ । अथवा गीतलाई शब्द, संगित र स्वरको त्रिकोणात्मक संगम हो भन्न सकिन्छ । त्यसैले गीतको बारेमा लेख्न, भन्न र समग्र समिक्षा गर्नको लागि शब्दरचना, संगित र स्वरगायन तिनवटै विधामा राम्रो ज्ञान र पारङ्गत हुन नितान्त आवश्यक छ, अनि मात्र गीतमा भएको गुण अवगुण, सबलपक्ष दुर्बलपक्ष तथा गीतको स्तर र वजन कति छ भन्ने कुरा खुट्याउन सक्ने हैसियत रहन्छ ।आज म एउटा साधारण श्रोताको हैसियतले टंक सम्बाहाम्फेको गीति एलबम "सार"को बारेमा आफुलाई लागेका केही शब्दहरू लेख्न गईरहेको छु । गीत तथा संगित भनेको जीवनको एउटा अङ्ग हो जसले प्रत्येक मान्छेलाई सुख र दुःखमा साथ दिएको हुन्छ । त्यसैले गीत जीवनको लागि हुनु पर्दछ र जीवन गीतको लागि हुनुपर्दछ, लाग्छ । जसले हरेक प्राणी जगतलाई मनोरन्जन र आनन्द मात्र नभएर शान्ति समेत प्रदान गरोस् । यसै अनुभुतिमा उभिएर कुनै न कुनै तवरले जीवनसँग गाँसिएका छन् "सार" मा समेटिएका प्रत्येक गीतहरू ।"सार" को आवरण पक्ष पनि हेर्न योग्य छ । कभरको अघिल्लो भागमा स्वभाविक मिल्दो रंगको पर्दामा गीतकार र गायक तथा दोश्रो भागमा संगितकाहरूको गम्भिर तथा आकर्ष तस्विरले गर्दा सिडीमा जुन गम्भियर्ता झल्केको छ, त्यसमा राखिएको मिल्दो कलर कम्भिनेसन र आकर्ष साजसज्जाले झनै लोभलाग्दो सुन्दर देखिएको छ । चलन चल्तिमा देखा परेका सिडीहरूको लहरमा यो एलबम निक्कै आकर्ष देखिएको छ ।यस एलबमा टंक सम्बाहाम्फेद्वारा रचित १० वटा आधुनिक गीतहरू समेटिएका छन् र सबै गीतमा कर्णप्रिय र कोमल स्वरका धनि गायक तथा संगितकार कृष्णभक्त र्राईले स्वर दिएका छन् । बरिष्ठ संगितकार दिनेश सुब्बा र अर्का नेपालको चर्चित संगितकार हेमन्त शिसिरले एक-एक गीतमा संगित भरेका छन् र बाँकि ८ वटा गीतहरूमा गायक स्वयंले संगित भरेका छन् । शब्दरचनाको हिसाबले संगित पक्ष अति प्रवल छन् । संगितकारले शब्दका भावहरूलाई यथोचित संगित दिएर कुशलता पूर्वक आफ्नो क्षमताको प्र दर्शन गरेका छन् । यी सबै गुणहरूले गर्दा सारले आफ्नो उचाईलाई राम्ररी चुमेको छ ।हङकङका धेरै नेपाली गीतकारहरूको लहरमा स्थापित गीतकारको रुपमा रामकृष्ण वान्तावा एक्लो ताराको रुपमा छन् अब उनको पंक्तिमा अर्का गीतकार टंक सम्बाहाम्फे पनि स्थापित हुन पुगेका छन् । यो हङकङेली नेपालीको लागि खुशी र गौरवको कुरा हो । आशा एबं विश्वास गरौं र आगामी दिनहरूमा उनीहरूको राम्रा गीतहरू निरन्तर सुन्ने अवसर मिलिरहने छ ।अन्तमा कवि तथा गीतकार टंक सम्बाहाम्फेको लेखन शक्ति अझ सशक्त भएर जावोस् । हालै बिमोचित गीतिएलबम "सार" सबै नेपाली श्रोताहरूमाझ लोकप्रिय बनोस् र नयाँ गीतकहरू चाँडै सुन्न पाइयोस् यही शुभ कामना प्रकट गर्दछु ।

पूणिर्माको जून हौ कि मेरो मनको धुन

दिन रात आईपुग्छौ हृदयलाई छुन

"सार,, अलवम सुनिसकेपछि

2008-06-04T00:06:00.001-07:00

राम कृष्ण बान्तवा
साधरण यौटा लेखकले गीत संगीतको समिक्षा गर्नु भनेको आकासको ताराहरु गनिसक्छु भनेजस्तै हो । त्यसैले यो ,,सार अलवम,, को समिक्षा होईन मात्र सुनिसकेपछिको मेरो ब्यक्तिगत अभिब्यक्ति हो यो । संगीतको समिक्षा गर्नै परेमा हंगकंगका बरिस्ट संगीतकार व्दय दिनेश सुब्बा नागेन्द्र श्रेष्ठहरुनै गुहार्नुपर्ला र गीतको जो बोल छ त्यस्को लागि यो रामकृष्ण बान्तवा पर्याप्त नहोला । जे होस म यहा संगीतको कुरापनि गर्दिन । कवि टंक सम्वाहाम्फे मुलतः मैले चिनेको स्वच्छन्दतावादी कवि हुन । तर आज कविमात्र नभएर गीतकारको लहरमापनि चर्चित भईसक्नुभएको छ । उनै बहु प्रतिभाशाली लेखक गीतकार टंक सम्वाहाम्फे र उनकै बारेमा अलिकति र थोरै गायक कृष्णभक्त र्राई को बारेमा कुरा गर्न चाहन्छु यहाँ ।
मलाई थाहा भएअनुसार टंकजीको यो दोश्रो अलवम हो, पहिलो अलवम "मनोभाव,, त्यो पनि उच्च कोटीको मैले ठानेको छु । जुन अघिल्लो मनोभाव अलवम हो त्यस्को पुरै गीतहरुमा दिनेश सुब्बाले संगीत दिनु भएको थियो भने यस पटकको दोश्रो अलवम "सार,,मा भने पहिलो "गुरास टिपी लाएको थियौँ,, बोलको गीतमा श्री सुब्बाको संगीत रहेको छ र त्यसैगरी "अर्को एउटा सुन्दर संसार थियो,, भन्ने गीतको बोलमा हेमन्त शिशिरको संगीत रहेको छ, बाँकि अरु ८ गीतहरुमा चर्चित गायक कृष्णभक्त र्राई स्वयंको संगीत रहेको छ । ११ वटै गीतहरु टंक सम्वाहाम्फेका एकल रचना र कृष्णभक्त र्राईको एकल स्वर रहेको छ, अलवमको छोटकरी परिचय ।
एउटा कुरा यहाँ मलाई खट्केको र उल्लेख गर्न मनसुवा के छ भने अस्ति भर्खरै साप्ताहिक सनर्राईज पत्रिकाको कार्यलय जोर्डनमा अचानक गीत संगितको चर्चा परिचर्चा उठदा आदिवासी जनजाति महासंघ हंगकंगका अध्यक्ष तथा सनर्राईज साप्ताहिकको सम्पादक भुपेन्द्र चेम्जोङ र हंगकंगका बरिष्ट स्वतन्त्र पत्रकार तथा गीतकार र्राई चन्द्र दुमी ज्यु ले भन्नुभएको थियो "हैन बान्तवाजी पपगीतहरु त कति मार्मिकपनि छन, जस्तै तपाईको र नागेन्द्र श्रेष्ठको लोक तथा पपगीत "आवाजसंग शब्द छैन,, भन्ने उता गायिका आभा मुकारुङ र तपाईको "माया लाउँन पनि गाहारो,, भन्ने गीत भयो अरु गीतहरुपनि थुप्रै छन तर यो पप, रक र र्यापहरुले भर्खरका उमेरदारी युवा युवतीहरुलाई,त पागलमात्र बनाउँछ,, उहाँहरुले यसैगरी भन्नुभएको थियो र मैले भनेको थिएँ समय अनुसारको परिवर्तन हो यो ।
तर अहिलेत झनै नयाँ नेपालको परिकल्पनामा नयाँ नयाँ कुराहरुको जन्म सुरु भएको छ । त्यसैपनि नेपालमा बिभिन्न धारहरुमा गीत आईरहेको थिए र छन पनि । जस्तै पप गीतहरु भयो, रक र र्यापहरु,ज्याजहरु भयो तर पनि आधुनिक गीतहरुको कमी आएको छैन गीतकार टंक सम्वाहाम्फे र गायक कृष्णभक्त र्राईको "सार,, एलवमपनि आधुनिक गिती संग्रह नै हो । म के भन्छु भने यौटा गीतकार भएर गीत लेख्ने भन्दापनि फुर्नुपर्ने हुन्छ, जीवन र जगतसंग सम्बन्धित कुनै परिघटना हाँसो रोदनको जन्म हुनुपर्यो मस्तिष्कको केन्द्रबिन्दूमा । अर्को कुरा जुन भावनामा डुवेर गीत लेखीसकेपछि थोरै सेन्सरसिप अथवा परिस्कृत हुनपनि जरुरी हुन्छ, पछि गरौँ यो कुरा । भोजपुर छिनामखुको साहित्यानुरागी भाई मन बहादुर गुरुङले पनि टंकजीको "सार,, अलवम सुन्नुभएछ, भन्दै हुनुहुन्थ्यो बान्तवा दाई ! टंकजीको गीतहरु नयाँ आएछ नयाँनै रुप लिएर, मलाईपनि गाईड गर्नुपर्यो गीत लेख्ने रहर लागेको धेरै भईसक्यो गीत कसरी लेखिन्छ - मैले भनें मन जी, गीत लेख्न सजिलो अवश्य छैन जस्लाई गीत सम्बन्धि चेतना चाहिन्छ अलिकती सिम्वोलिकतालाई लिएर रचना गर्नको लागी यस्को प्राविधिक पक्ष जान्नु जरुरी हुन्छ र गड गिफ्टपनि थोरै चाहिन्छ । गड गिफ्ट मैले किन भनेको हो भने सवैकुरालाई छाडेर सवैभन्दा पहिलो कुरा,त गीत लेख्नको लागि फुर्नु पर्यो, भावनामा कुनै यौटा बिम्ब अंकुराउँनुपर्यो । त्यसपछि त्यो लयात्मक रुपमा अभिब्यक्त हुनुपर्यो । त्यसपछिमात्र गीतको कलापक्ष बनाउँनुपर्यो । टंक जी को गीतमा त्यहि भएरनै तपाईलाई वहाँको गीत स्तरिय लागेको हो, अर्को कुरा गीतमा शब्द कठिन राख्नुहुँदैन । यस्तो कसरत गर्नथाल्यो भने यता भावको मृत्यु हुनजान्छ, एकदमै सरल हुनुपर्छ जस्तै सुकाउँने जस्तो स्वाट्ट तान्ने बित्तिकै सरक्क खुल्ने हुनुपर्यो र म भन्छु गीत लयबद्धतापनि होस त्यत्तिकै भाव र अलंकार प्रतिकात्मकता भयोभने बल्ल गीत राम्रो हुने हो । टंकजीको गीतहरुमा यिनै कुराहरु छन भनौँ न सरल, सुन्दर, सुकोमल र कोमल तथा कलात्मकता शैलीमा वहाँले "सार,, को सार खिचेर अलवमको गीतहरु रचना गर्नुभएको छ र यो पूर्ण हुन पुगेको छ, छुटेको छ त नगन्य कुराहरुमात्र जस्लाई राम्रो पक्षले जितेर गणनामा आउँदैन । उनका गीतको शब्दहरुमा युवा सुलभ प्रणय, स्वच्छन्दता, समाजवोध, प्रकृतिमोह, भावुकता, मानवता, लोकलय तथा लयात्मकता, कारुणिकता, भाषिक कोमलता आदी बिशेषताहरु उहाँको गीतहरुको प्रबृत्ति भन्न सकिन्छ । म भन्छु मानिसको बिशिष्टतामा उद्घाटित यो मनुस्य जीवन सुमधुर धुन भरिएको गीत हो , सृष्टिको सुन्दरतम भाव सहितको मिठो कविता हो ।
मैले भन्नैपर्दा टंक जी को गीतहरु धेरै गहिर्राईमा डुबेर सुन्दा समुन्द्रभित्र मोति खोजे जस्तै लाग्छ । यौटा कुरा हामीले के बुझ्नुपर्छ भने साधरण आँखाले नदेखेको र चेतनाले भेउ नपाएको धेरै गहन कुराहरु कलाकार, साहित्यकार , संगीतकारहरुले देखेका ठम्याएका अनि नजिकबाट सुम्सुम्याएका हुन्छन । जुनकुरा बाहिर प्रकासमा आए तिनैले समाजको गतिबिधि र धारणालाई बदलिदिन सक्छ । त्यसैलेत भनिन्छ साहित्यकार समाजको ऐना हुन, जस्लाई पढ्दा समाजको हुवहु रुप देखिन्छ । यि कुराहरुलाई केलाएर हेर्दापनि गीतकार टंक सम्वाहाम्फे र गायक कृष्णभक्त र्राईको यस अलवम यौटा बहुमुल्य योगदान नेपाली समाजलाई भएको छ । तथापि आफ्ना घाउको पींडाहरु अरुलाई पोख्दा जति शान्त्वना र आनन्दानुभूति,त सायद त्यो घाउनै निको भईसक्दापनि नहोला । अर्को कुरा जुन पींडाहरु सुनिदिने बुझिदिने समाजमा कति छन त्यो नै मुख्य कुरा हुन्छ । गीतकार टंक सम्वाहाम्फे र गायक कृष्णभक्त र्राईका गीतहरु सुन्दा लाग्छ मानिसको कारुणिक जीवन र वेदनालाई भावुक अभिब्यक्ति दिईएको यस "सार,, अलवमको गीतहरुमा भाव मार्मिक लाग्छ । हुनत गीतको पहिलो प्रायोजन आनन्द हो तर हामीले के भुल्न भएनभने गीतले आनन्दको अलावा रुवाउँने र हँसाउनेपनि गर्छ । हिजोआज गीत सुन्नेमात्र नभएर हेर्ने चलनपनि आएको छ । रेडियोमा सुन्दा ठिकठिकै लागेको गीत टेलीभिजनमा हेर्दा धेरै राम्रो लाग्नसक्छ । अर्को कुरा के भुल्नु हुँदैन भने हामीले गाएको गीतलाई संगीतबाट छुटाएर कापिमा उतारेको शब्द पढदा साहित्यिक मुल्य कम भएका गीतहरु क्षणिकमात्र हुन्छन भनेर बुझ्नु पर्यो । मलाई लाग्छ जहाँ जुन गीतमा कविताले छोईदिएको छ त्यो गीतनै जीवन्तता हुन्छ, टंक जी स्वयं कवि भएकै कारणलेपनि यो कुरा वहाँको अलवममा राम्ररी समेटनु सक्नु उहाँको लागि बायाँ हातको खेल भएको जस्तो मलाई लाग्छ । वहाँका गीतका शब्दहरु हेर्दा मलाई राम्रो अर्थ आईरहेको छ ।
मैले बुझेअनुसार हाम्रो मुलुकमा मात्र नभएर बिस्वमै गीतकारको शक्ति संगीतकार, गायक गायिकाको भन्दापनि माथि देखिएको छ, सुनिरहेकोपनि छु कतिपय स्तरमा जस्तै भनौँ हाम्रै मुलुकका मोतिराम भट्टका गजलहरु अहिलेपनि गाईन्छन । त्यो बेलाको गायक, गायिकाहरु गीत गाउँने अवश्थामा,त छैनन, संगीतकारहरु पनि छैनन भने गीतकारहरुको आयु कति लामो हुँदोरहेछ, आफै बुझ्ने कुरा हो यो । प्रायः नेपालीमामात्र गीतकार र साहित्यकारहरुलाई नगनिएको अवश्था छ तर पश्चिमी मुलुकहरुमा गीतकार र साहित्यकारहरु धेरै माथि छन । एउटा के भईदियो भने गीतको सर्न्दर्भमा चाहिं गायक गायिकाहरु अगाडि प्रिजेन्ट हुन्छन र नै उनिहरु गायन क्षेत्रको लागि नायक नायिका होईहाल्छन । प्रत्यक्ष रुपमा गायक गायिकाहरुको स्वर आउँछ तर संगीत र शब्द कस्को हो भनेर बुझ्ने हाम्रो मुलुकमा यो स्थितिको चेतना भने आईसकेको छैन । साँच्चिनै भन्ने हो भने हाम्रो मिडियाहरुलेनै साहित्यकार, गीतकार र संगीतकारहरुलाई ब्याक गरेर सम्पे्रशन गर्छन । मिडियानै भावनात्मक हुन सकेको छैन जड कुरा कुन हो थाहा छैन अगाडी आएको कुरामात्र देख्ने हामी मिडियाहरु सभ्य हुन सकेकको छैनौँ कि कुनै कुरा हुनलाई त्यस्को आधारहरु त्यस्को पछाडी के के छ त चियो गर्न सकेको छैनौँ । जहासम्म कपी राईटको कुरा गर्र्छौँ, कपी राईटमापनि साहित्यकार गीतकारहरुनै बलिया हुन्छन ।
जे होस यो चाहीं हामीले बुझ्नुपर्छ गीतकारको चर्चा हामीलाई कम भएजस्तो लागेको मात्र हो, तर खासमा गीतकारहरु साहित्यकारहरु अमर अजर रहन्छन, तत्कालको लागि त्यस्तो महसुस भएको मात्र हो, यो कुरा ध्रुवसत्य छ । जिवितमा सारंगीको तार मुखिया, म त लाली गुरास भएछु क्षेत्र प्रताप अधिकारीहरु जस्ता अरु धेरै छन र स्वर्गीयमा म.बि.बि. शाह, अल्झेछ क्यारे पछ्यौरी भूपि सेरचनहरु गीत सुनिसकेपछि खोजिने नामहरु हुन र कस्को हो भनेर प्रश्न उठाउँदा नारायण गोपालको भनिदैन भूपि सेरचनको क्षेत्र प्रतापको नै भनिन्छ । अझ भन्नैपर्दा गीतकार साहित्यकार भन्ने कुरा,तर इतिहाँसमा आफ्नै कृतिमा बाँचिरहने अजिवको अमर ब्यक्तित्वहरु हुन । गीतकार सुभ मुकारुङ र गायक महेश सिल्पकारले भनेजस्तै (सारमा दुवैजनाको यौटै अभिब्यक्ति) साँच्चिनै नेपाली गिती फाँटमा सुकसुकाउँदो कलात्मक र सुनिरहुँ जस्तो लाग्ने दिर्घजिवी गीतहरु एकदमै कम आईरहेको यस घडिमा गीतकार टंक सम्वाहाम्फे र गायक कृष्णभक्त राईको सार आधुनिक गीती अलवम एउटा नमुना संगालो भएर आएको छ । यता गायक अन्तिम राई र मैले निकनेम दिएको हंगकंगका शम्भु राई गायक कमल राई ज्युहरुले पनि यस पटक भने टंक सम्वाहाम्फे र संगीतकार गायक कृष्णभक्त राईको "सार,, अलवम निकै राम्रो निकालेको छन भनेर वहाहरु व्दयको चर्चा परिचर्चा गर्नु हुँदै थियो भर्खरै । हो टंक जी र कृष्णभक्त जीको "सार,, अलवम अवश्य राम्रो छ, तर सफल हुनु नहुनुमा एउटा कुरा के छ भने रेडियो एफ. एम. र टेलीभिजनहरुले कसरी हेर्छ त्यो कुरामा पनि निर्भर हुन आउँछ । किनभने मुख्य कुरा एफ. एम. हरुले टेलीभिजनहरुले सरकारी रेडियोको अनुकरण गर्नुपर्नेमा एफ. एम. र टेलीभिजनहरुको अनुकरण सरकारी रेडियोले गरिरहेको अहिलेको अवश्था छ हाम्रो मुलुकको ।
अर्को यौटा कुरा संगीतकार तथा गायक नागेन्द्र श्रेष्ठ, कथाकार तथा गीतकार प्रदिप कन्दङवा, साहित्यकार किन्दर राई, कवि हायुग अज्ञात, लेखक मोति चाम्लिङ, फोटो पत्रकार अधिराज राई, कवि भोगेन एक्ले, कथाकार प्रकास केशी, उदघोषिका तथा कवियत्री लक्ष्मि राई (लारा), कवि नरेश सुनुवार, कवि कमल पौड्याल, गजलकार तथा कवि अशोक राई, साहित्यकार देश सुब्बा ज्युहरु गायिका रोशा लिम्वुहरु समेतले छुट्टा छुट्टै स्थान र मञ्चमा भएपनि आ-आफ्नै ढंगले त्यस्तै परिस्थितिमा ब्यक्ताउनु भएको समग्रमा आसय यौटा जस्तै गीत संगीत र साहित्यहरुमा थोरै भएपनि सेन्सरसिप चाहिन्छ,नै । हुनत देशमा गणतन्त्र आएको छ तर तन्त्रहरु प्रवर्तन भयो भन्दैमा जस्तोपायो त्यस्तै साहित्य, गीत, संगीत निकालिनुपर्छ, गाईनुपर्छ भन्ने कुरा आउँदैन यस्को स्वनिर्मित सिमारेखाहरु छन एकदमै प्राकृतिक र थोरै त्यस्मा क्षेत्रगत तथा सम्बन्धित बिषयगत बिव्दतहरुले सुन्दरताको सौख गरेर केही थैथप गरेका हुनन । बजारमा आएका सवै एल्वमहरु, क्यासेटहरु मिडियाले प्रशारण गर्नुपर्छ भन्ने छैन । मिडियाहरुले लेखकीय धर्म चाही गीत प्रसारणको क्रममा पालना गर्नुपर्छ । थोरै भएपनि सेन्सरसीप अरु देशकै जस्तो लगाउँनुपर्छ । त्यो रोक्नको लागि होईन, राम्रोको लागि गुणस्तरकोलागि हुनुपर्छ र रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनलेत अझ स्तरिय गीतहरु मात्र भिजुअल गर्ने प्रसारण गर्ने गर्नुपर्छ । यसरी गरेमा गितकार टंक सम्वाहाम्फे र गायक कृष्णभक्त राईको "सार,, अलवमको गीतहरु सफल नहोला त ?
हुनत वहाँहरुको गीतहरुमा कमि कम्जोडी हुँदै नभएको भन्न मिल्दैन, माथि भनियो धेरै राम्रा कुराहरुको बिच अथवा राम्रा पक्षहरुको बीच नगन्य नराम्रा पक्षहरु स्वःस्फूर्त गौण भएर रहन्छन । भनिन्छनी भगवानलेनै पनि सवैकुरा राम्रैमात्र गर्न सक्दैनन भनेर । तर समग्रमा हेर्दा यतिको गीतहरुलाई दोष लगाउँनुपनि आफैलाई दोषि ठहराउनु हो भन्छु म । दुमी दाईले यसअघि समिक्षा गर्नुभएको छ सार अलवमको, कसैको मुख नताकी कलम चलाउँने उनि मलाई हंगकंगको आधिकारिक समिक्षक हुन जस्तो लाग्छ यो मेरो ब्यक्तिगत बिचार हो । गायक महेसले भनेजस्तै कलिला प्रतिभाहरुलाई माया गर्ने दुमीले दिनु भएको सुझावमा सहमत छु, सहमत यस किसिमलेकी त्यो सुझाव मलाइपनि हो भन्ने अर्थमा हो हामी राष्ट्रियता लेखौँ, पिडित आफ्नो सँस्कार संस्कृतिलाई राष्ट्रियताको त्यो मुलधारमा हिडाउँनेपनि प्रयत्न गरौँ, हामी गीतकारहरुको भाषामा राष्ट्रिय गीत, उहाँको भाषामा बिद्रोह पनि बोलौँ हामी, लेखौँ हामी । बरु अहिलेलाई यहा अलिकति टंक सम्वाहाम्फेजीको "सार,, अलवमको एक गीतमा डुबौँ ...........
ढल्यो त्यसै दिन मेरो साँझ संगै डुब्न
रहृयो त्यसै चाह मेरो तिमीसम्म पुग्न
यो गीत उहाँको दोश्रो अलवमको पहिलो नम्बरमा भएको गीत हो । गीत भावुक र मानवतावादले ओतप्रोत छ । यस गीतमा साँच्चिनै कारुणिक कथाको भावपूर्ण अभिब्यञ्जनापनि रहेको छ । साहाराविहिन अवश्थामा छटपटाईरहेको दुखीको करुणा पुकारलाई अनुमोदन गरेर दया, करुणा, मानव प्रेम-भावको सम्प्रेषण गर्नु यस गीतको साथै "सार,, अलवमकै उदेश्य देखिन्छ । आफ्नो मुलभाव वा बिचारलाई शसक्त ढंगले प्रश्तुत गर्नको लागि मार्मिक तरिकाले "सार,, अलवमको गीतहरुलाई त्यसैगरी संगीत दिईएको बुझ्न सकिन्छ । जस्ले गर्दा गायक कृष्णभक्त राई अव गायकमात्र नभएर एउटा सफल संगितकारपनि वहाँ बन्नु भएको छ यस "सार,, एलवमबाट । म किन यसो भनिरहेको छु भने धेरै पछिबाट छिटपुट संगीतमा उदाउँनु भएको उहाँको पहिलो परिचय गायन हो अथवा गायक प्रधान उहाँको साधना, जिवन, पेशा के भन्ने ? यी सवै । तर शब्द अनुसारको संगीत दिन सक्षम परिचय दिएर संगीतमापनि उहाँ सफल देखिनु भयो "सार,, अलवमबाट, मेरो तात्पर्य यो हो ।
जस्को संगीतबाट दया, करुणा र मानवताका लागि मार्मिक संगीतहरु गुञ्जिरहेको सुन्न सकिन्छ । समग्रमा करुण गीत र संगीतको माध्यमबाट मानवताको पुकार देखाउन यो अलवमका गीतहरु सक्षम भएकोले यस गिती अलवमको नाम "सार,, दिनुपनि सार्थक लाग्दछ ।
धन्यवाद

सारको मन छुने गीतहरू

2008-06-01T23:31:00.001-07:00

देश सुब्बा
ढल्यो त्यसै दिन मेरो साँझ सँगै डुब्न

रहृयो त्यसै चाह मेरो तिमी सम्म पुग्न

राख्नु थियो यतैकतै सपना सजाइ विपनीमा

हाँस्नु थियो भित्री कतै तिम्लाई हँसाइ जिन्दगीमा

रुनु मात्र रहेछ आँसु चोट बोकी बोकी

कति सम्झाउ मनको बह भूल देखी देखी

सामवेद, साम् मुन्धुमदेखि वर्तमान हाम्रो समय समयसम्म आइपुग्दा गीत, संगीत चेतना, आवाज, श्रवण हाम्रो कालको ढाँचामा आइपुग्यो । समय केही अगाडि बढ्ने बित्तिकै मीठा गीतहरू रंग उडेको घरजस्तो हुन थाल्दोरहेछ । केही समय अगाडि मात्र उत्तम ठानेको कतिपय गीत केही समयपछि फिक्का लाग्न थालेको हुँदोरहेछ । त्यसमा पनि आफ्नो भावना, अनुभूति, प्रेम नबोकेको गीत कृत्रिम लाग्दोरहेछ ।अबको साहित्य, गीत, राजनीति पृथक हिँड्न छाडेको आभाष हुँदैछ । त्यस्तै गीत, साहित्यले अहिले पृथक समूह खोजिरहेको छ । पृथक समूह मिलेर सुन्दर पुञ्ज बन्दैछ । ती समूहमा टंक सम्बाहाम्फेका गीत आइपुगेका छन् - छोड्दै काँचुली, छोड्दै पत्रहरू । उनका शब्दहरू यसरी पृथक बनेका छन्

ताप हो कि राप हो त्यसै सहनु पर्‍यो

वाध्यताको ढुङ्गा यहाँ आफैमाथि झर्‍यो

बब मार्लीका कुरा हुन्छन्, मित्रसेनका कुरा हुन्छन्, रवि शंकरका कुरा हुन्छन्, लाजेशा याक्थुङबाका कुरा हुन्छन् । यी सबै समयका उत्पादन लाग्छन् । सम्बाहाम्फेका गीतहरू उत्पादन बन्दैछन् समयका । समयका उत्पादन आफ्नो समयका हिरो/हिरोइन हुन्छन् र आफ्नो समयभन्दा पछाडिसम्म फैलिएर बसिरहन्छन् - हरिभक्तका गीतहरू भएर ।कतिपय गीतहरू पहिलो पटकमै सुनुँसुनुँ लाग्ने हुन्छ । कतिपय गीतहरू जति सुन्यो उति सुनुँसुनुँ लाग्ने हुन्छ । सम्बाहाम्फेको "सार"का गीतहरू दोस्रो कोटीका गीतहरू लाग्छन् । दोस्रो कोटीका गीतहरू कालजयी हुन्छन् श्रवणहरूमा । मैले पहिलो पटक सुन्दा त्यति सुन्दर ठानेको थिइनँ, उनका गीतहरू । तर जति सुनेँ उति मीठो लाग्दै गयो । अनि पटकपटक सुनिरहेँ ।दशवटा गीतमा गीतकार टंक सम्बाहाम्फेको सबै गीत र आठ वटा गीतमा कृष्ण भक्त र्राईको संगीत छ । दुइटा गीतमा दिनेश सुब्बा र हेमन्त शिशिरले संगीत गरेका छन् ।
एउटा सुन्दर संसार थियो मनको वस्ती भित्रहुरी आइ उडाइ लग्यो मेरो भाग्य सित
सामान्यतया श्रोताले रचना, संगीत र स्वरलाई एकै शब्दमा गीत भन्ने गरेको पाउँछौ । गायकले भन्दा पनि "मेरो गीत कस्तो लाग्यो" नै भन्छन् । संग्रहहरूलाई पनि गीति संग्रह नै भन्ने गरिन्छ । टंक सम्बाहाम्फेको गीतमा सबै गीत कृष्ण भक्तले गाएकोले पनि शब्दहरू जीवन्त बनेको पाएँ । उनका गीतहरू व्यवशायिक बन्न खोजिरहेका छन् । त्यसो त सम्बाहाम्फले गीति संग्रह मनोभावबाट गीतकारहरूको समाजमा हस्तक्षेप गरिसकेका छन् र आफूलाई स्थापित गीतकार भन्नेहरूलाई चुनौति दिइसकेका छन् । सारमा आएर झन् सशक्त भएका छन् उनका शब्दहरू

पुग्नु थियो धेरै टाढा फूल चढाइ देउरालीमा

नाघ्नु थियो डाँडाकाँडा दुःख बिसाएर उकालीमा

यी शब्दहरू सुन्दर बनेका छन्, गीतहरूको देउरालीमा । कृष्ण भक्तको संगीतको माझ दिनेश सुब्बा र हेमन्त शिशिरको संगीतले सारमा नुन थपिदिएका छन् । कवितामा साहित्य गरिरहेका सम्बाहाम्फेलाई गीतमा यति छिटै जम्नु होला लागेको थिएन, तर मनोभाव र सारले मेरो संदेह भत्काइदिएको छ यसरी
जिन्दगीमा चोट लाग्यो जिउँदा आफैसितहार्नै थियो सारा दिन काहाँ भयो जितबुनिरहे सपनाहरू चाहाना भत्काएरसहिरहे दुःखहरू आत्मा थमाएर
कृष्ण भक्तका प्रिय गीतहरू भएर पनि होला, यी गीतहरूले एउटा तस्बीर बनाएका छन् । त्यसो त कृष्ण भक्तका स्वर र संगीत मार्मिक, भावुक त छनै, त्यसमा सम्बाहाम्फेको प्रणयभिक्षा शब्दहरूले प्रेम नगरीमा प्रसिद्ध अर्थ बोकेको ठानिरहेको छु ।प्रणयी गीतहरूले प्रेमपात्रहरूलाई नयाँ संसार उभ्याइदिएको छ । सम्बाहाम्फेको गीतहरूमा विशेष गरी प्रेमरसको डाँडापाखा र उकालीओराली छन् । मिलन र बिछोडको जीवन छ । मैले नै पनि प्रेम(कल्पना गर्न पाएँ गीत सुनेर । यसलाई मैले गीतको शक्ति मानेको छु । सम्बाहाम्फेको गीतमा शक्ति छ श्रोतालाई तानिरहने । जति सुन्यो उति तानिरहन्छ । त्यस्ता गीतहरू विरलै आउँछन् । मैले धेरै कम मात्र यस्ता गीतहरूसित अनुभूति साट्न पाएको छु ।समग्रमा "सार" का गीतहरू सुन्नै पर्ने र मन छुने खालको पाएको छु । गीतकार सम्बाहाम्फेले यस्तै सुन्दर गीतहरू अझै लेख्न सकुन् र फेरि फेरि पनि सुन्न पाऊँ भन्ने कामना गर्दछु ।अन्त्यमा,

पूणिर्माको जून हौ कि मेरो मनको धुन

दिन रात आइपुग्छौ हृदय छुन

जहाँ गए पछ्याउँछ तिम्रै मायाले

जति सम्झे लठ्याउँछ तिम्रै मायाले

टंक सम्वाहाम्फेको अर्को गीति अल्वम

2008-06-01T23:18:00.000-07:00

राई चन्द्र दुमी

" सार,,को सारपक्ष
यौटा सुन्दर संसार थियो मनको वस्तिभित्र

उजाड भयो जीन्दगानी दुख्दा छाती भित्र

-प्रणय प्रिती

बिती रहेछ यसरीनै जीवन यो सारा

दुखियालाई बनाईदिन्छन दोषको तारा

ताप हो की राप हो त्यसै सहनु पर्यो

-बिद्रोह
हंगकंगको नेपाली सांगितिक माहौलमा घरिन,घरि गीत र्सजकहरुले तहल्का मच्चाई रहन्छन । यस्मा लागि परेर गीतकारमा आफुलाई दर्ज गर्ने २ नामहरु हुन राम कृष्ण बान्तवा र टंक सम्बाहाम्फे । भनौँ उनिहरुको एकलराज्य भन्दा फरक नपर्ने अवश्था आईसकेको छ यस क्षेत्रमा । किनभने गीत सिर्जना गर्दा डुबेर सिर्जना गर्नेहरु मध्यमा मलाई लागेको यस क्षेत्रको हंगकंगका हस्ती श्रष्टाहरु यी दुइ हुन । यसपटक कवि टंक सम्वाहाम्फेलाई मैले यसरी यहा किन ल्याईरहेछु भने उनि कममा गीतकार बढीमा कवि लाग्थे मलाई । तर उनि गीत लेखनमापनि अरु मजबुत भईसकेछन, यस्तोकि उनि धेरैबर्षपहिले गीतमा स्थापित भएको हुन जस्तो । पहिलो गीती अल्वम मनोभाव पछि यसै थन्किएलान भन्ठानेको त्यसो भएन अरु उर्जाशिल भएर झुल्केछन उनि "सार,, दोश्रो अल्वममा । उन्को यो सस्तो रहर थिएन रहेछ । आजको अल्पकालिन रहरेहरुले चर्चामा आउनलाई हृवात्त देखा परेर स्वाट्ट हराउने सस्तो लोकप्रियताको नायक होईनन रहेछन धनकुटे श्रष्टा सम्वाहाम्फे । आधुनिक गीतको खास रस भनेकै शब्दमा हुने भएकोले पप, रक जस्तो झ्वाट्ट उत्तेजनामा आएर ढाङ ढुङ हल्ला गरिराखेर स्वाट्ट हराउने कुरा आउँदैन तरैपनि हंगकंगमा गीत विधामा धेरै कलमहरु देखा परेर हराएका छन, विहान उदाएको सूर्य बेलुकी अस्ताएजस्तै । यस्तोकी उस्ले भावनामा रोपेन गीतलाई रहरमा फुलायो र यसै ओइलायो । कसैलेत संगीतरुपी प्राण लगाउने काम समेत गर्न सकेको होईनन, यो यौटा समस्यापनि हो आफ्नो ठाउँमा छ । तर आधुनिक गीत भावपरक हुने भएको कारण कविताकै रुपमा सुन्दामात्रपनि एक किसिम रसमय भने अवश्य हुन्छ ।पहिलो मनोभाव को सफलतालेपनि उन्लाई गीती लेखन क्षेत्रमा पाईला चाल्न उत्साहित गर्छ,नै र नै यस क्षेत्रलाई दिर्घकालिन रुप दिन्छन भनेर बिगतमा जो कोहीले अनुमान गर्थे जस्ले मनोभाव अलवमलाई सुनेको थिए । कवितामा यथेष्ट नाम कमाएका सम्वाहाम्फेलाई मैले भने मनोभाव थपिथपि सुनेको भएपनि सारै पत्याएको थिईन । त्यतिको उज्वल गीतकारलाई नपत्याउँनुमा के कारण थियो भने त्यो मनोभाव निस्के लगत्तै उनि राजनैतिक कुराहरुमा, हक अधिकारका लेखहरुमा (समग्रमा वैचारिक लेखहरुमा) निकै देखा पर्न थालेका थिए, इभन अहिलेपनि छन । मैले मै संग तुलना गरेर उन्को हक्मा यस्तो निर्णय गर्नुत नहुने हो तर यस्तै सोचेछु । म हिजोआज विचारमा बढी दौडने गरेको छु, यतिसम्मकी पारिजात दिदीले मार्क्सवादी दर्शनको गुदी भेटाउनुभएपछि सिरिशको फूलहरु जो सुन्यवादी धारका उपन्यास थिए लाई बहिस्कार गर्नुभएको थियो । मलाईपनि कहिलेकाँही त्यस्तो फिल हुन्छ मेरो प्रणय प्रितिको कविता गीत र कथाहरु सवै आगो लगाईदिउँ जस्ले निरासावादलाई हुर्काउने काममात्र गरेको छन । तर दुनियाँले देख्दा पारिजात दिदीसंग तुलना गरेको देख्छनकी जस्तो लागेर एक किसिम आफ्नै शंकाको घेराभित्र कैदी भएर लघुतावोध पाल्दै त्यो हिम्मत गर्दिन र एक किसिम प्रणयप्रेम सामाजिक आवश्यक्ता हो मेरो ठम्याईं । जे होस दिदी मेरो लागि आकासको तारा भएपनि म भित्रपनि क्रान्तिकारीपन भने छिप्पिईंदोनै छ ।फेरी म अलि अनौठो क्रान्तिकारी छु, कि यौटा युवक र युवतीको प्रेमलाईपनि संसारकै प्रेमको दाँजोमा गणना हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्दछु । वास्तवमा भन्ने हो भने कुनै समयकाल परिस्थितिमा म मेरो यहि धारणाको कारण पछिपनि परेको छु । यहि सिद्धान्तको शिकार भएको छु भन्दा फरक नपर्ला । तर युवा युवतीबीचबाट शंस्लेषित प्रेम मानव आगमनको पहिलो बिन्दू मान्दछु म । जतिसुकै क्रान्तिकारी हौँ हामी प्रणय प्रिती र ब्यवहारलाई फ्युजन गरेर बिचको धारमा हिडाउँन सक्नुपर्छ, मेरो धारणा । कतिभने बि. पि. को कथाको ध्यानाशन्न ऋषि जत्तिनै कर्तब्यलाई भुलिहाल्न भएन । यौटा आवश्यक सिमा रेखा र सभ्यतालाई भुलेर कुण्ठाको रुपमा पेश गर्नु र हुनु भएन भन्नेसम्म हो । टंक सम्वाहाम्फेका गीतहरु मेरो चाहनाको सिमारेखा जत्तिनै छरितो लोभलाग्दो प्रणयप्रेम बोकेर झुल्केको छन, तिनीहरुलाई दिनेश सुब्बाजीबाट आफुजस्तै आफु सुहाउँदो संगित जुरेको छ ।अँ, टंक सम्वाहाम्फे हंगकंगबाट दोश्रो पटक "सार,, लिएर उदाएको छन । १० गीतको संगालो सार अलवम पहिलेको तुलनामा छरितो छ । पहिलेको कुनै गीतहरु राम्रा भएरपनि लामा लाग्थे । अहिले गीतहरुमा गीतकार वान्तवाले भनेजस्तै मिटर मिलाउँने कोशिष गरिएको छ, गीतकार केशव भट्टर्राईजी (महावाणिज्यदूत)ले भन्नुभएजस्तै थोरै शब्दमा धेरै कुराहरु अटाउँन सकिएको छ । संगीत सम्बन्धि यथेष्ट ज्ञान राख्नुहुने औपचारिक शिक्षानै संगीत अध्ययन गर्नुभएको हंगकंगका चर्चित संगीतकार दिनेश सुब्बाले मेहनत गरेर दिनुभएको संगीत दोश्रो अन्तरा सुन्नेसाथ थाहा हुन्छ शब्दलाई ख्याल गरेर कल्पना गरिएको संगीत । कतिपय संगीतकारहरुले लौत भनुँभने त्यो सम्भुजित वास्कोटाले नै पहिले संगीत कल्पना गरेर अनि त्यसपछि गीत बनाउँछन । भनाईको अर्थ "यस्तो शब्द बोकेको गीतलाई कस्तो संगीत फिट हुन्छ, होईनकी यस्तो संगीतलाई कस्तो शब्द फिट हुन्छ भनेर गीतको रुप दिन्छन । त्यसैले आई लभ यु मोर देन आई क्यान से जस्ता भावनात्मक गीतहरु उछृङखल जस्तो लाग्ने "लाई दिउँ माया लाई दिउँ माया लाईदिउँ,, हुन आईपुग्छन । दिनेश सुब्बाजी पनि हंगकंगमा हुनु यहाको गीतकारहरुसंगको भाग्यको संयोग भन्नमा कुनै अत्युक्ति हुनेछैन । यो निश्चित कुरा हो की गीतकारहरु र संगीतकारहरुको नेपालको भेट यस्तो बराबरी हाराहारीमा कहिल्यै हुन सक्दैन । साँच्चै भनौँ भने दिनेश संगीतकारहरु धेरै ब्यस्त हुनुको कारण मन्त्री भेटनु जस्तै चर्को हुन्छ त्यहा ।टंक सम्वाहाम्फेको पहिलो अलवम मनोभाव मा दिनेशजीले चाईनीज बाजाको प्रयोग गर्नु भएको छ । मलाई लाग्छ त्यो सेक्सोफोन स्टायलले बजाईन्छ अति सुन्दर लागेको छ मलाई त्यो । सम्भवतः त्यो नै पहिलो पटक हो नेपाली गीतमा चाईनिज बाजाको प्रयोग , यस्पालीपनि त्यस्तै आशा गरेर अन्तिम गीतसम्मै चियो गरें कान ठाडो - चनाखो पारें, पाईएन त्यस्तो । उहाँको पनि मन नभएकोत होईनहोला तर त्यो सव जोडन अर्थ लगायतका हरेक कुराले सम्भवपनित हुनुपर्यो । जे होस टंक सम्बाहाम्फेको नयाँ अल्वम सार मा गायक कृष्णभक्त र दिनेश सुब्बाले भरमग्दुर प्रयत्न गरेको छन त्यसै हुनाले यो दोश्रो अल्वमपनि उच्च छ, कर्णप्रिय लाग्छन गीतहरु । तिनै पक्ष सफल छन । आजको कम्प्युटर युगमा रुप पक्षत यसैपनि सुन्दर भईहाल्छ तर सार पक्षभित्रको सारपक्षपनि मलाई उत्कृष्ट लागेको छ । आगे बिचार गर्नोस तपाईहरुलाई पनि यो उत्कृष्ट लाग्नेछ ।गीतकारका गीतका शब्दहरुको समिक्षा गर्न मेरो आँट त छैन तरपनि मलाई

नं २ को गीतमा भएको यो लहरः याद छ रुख खोपि हाम्रो नाम लेखेको

नं. १ मा ढल्यो त्यसै दिन मेरो साँझ संगै डुब्न

नं. ५ गीतकोः उजाड भयो जिन्दगानी दुख्दा छातीभित्र

नं. ७ को गीतमाः जुनेलीमा भेटौँ भन्थ्यौ जुन झरिगयो

नं.१० पूणिर्माको जुन हौ की मेरो मनको धुन ।

मन परेको शब्द लहरहरु हुन ।बाठे पल्टेर बढी बोल्नुपर्दा प्राय गीतहरु कसैलाई समर्पित छ । नम्बर १ देखी लगातार नम्बर ४ सम्मका गीतहरु तिमी भनेर उन्लाई समर्पण गरिएको छ । प्रणय प्रितीको गीतमा प्रायः उनैलाई समर्पण गरिने यो गीतको नियमनै जस्तो हो । नम्बर ५ मा आएर यौटा सुन्दर संसार भन्ने गीतमा गीतकार एक्लो उभिएको छन मानौँकी आफ्नो कहानी सुनाउँन । फेरी नम्बर ६ मा आएर तिमी भनेर कसैलाई सम्वोधन गरिएको छ भने नम्बर ७ र ८ को गीत मा गीतकार फेरी एक्लै प्रश्तुत भएको छन र अन्तिमको दुइ गीतहरुमा उहि रित दोहोरिएको छ तिमी । तर गीत, कथा, कविता, कहानी जो कल्पना कल्पिईन्छ त्यो कसैन कसैको जीवन संग मिल्दो हुन्छ या मिल्न जाने हुनुपर्छ । नत्र त्यो फेन्टासी स्वैर कल्पना हुनजान्छ त्यो वास्तविकताको अंश भरपुर छ सम्वाहाम्फेको रचनाहरुमा । कसैले आफ्नो जीवनमा टंक सम्वाहाम्फेको गीतलाई गाएको छन, त्यो पिंडालाई बोकेको छन, त्यो खुशीलाई अंगालेको छन, त्यो अतितलाई भोगेको छन , बेचैनीलाई खेपेको छन, वास्तविकतालाई बिद्रोहलाई बुझेको छन आत्मसात गरेको छन यो पक्का कुरा हो । यसैलाई अर्को भाषामा भन्नुपर्दा जिवन्तता भनिदो हो । र गीतहरु जिवन्त छन सम्वाहाम्फेको ।अन्तिममा जेष्ठ (बौद्धिकता होईन उमेर) को हैंसीयतले अरु बाठे पल्टनुपर्दा अव गीतमा ब्रि्रोहपनि बोल्नु पर्यो । सम्वाहाम्फेले सालाखाला आउनु जरुरी देखिन्छ । यहाभन्दा अरु अघि बढेमा त्यो स्वतः निरासावादमै मात्र रुमल्लिईरहने टडकारो सम्भावना देखिन्छ, छनक छ त्यस्तो । लेख्दै नलेख्ने होईन सालाखाल आउनु राम्रो हो की भन्छु । मैले टंक जसरीपनि हिडन, उडन र बढन सक्छन भनेर किन यो माग गरिरहेको छु भने, बीर काङसोरेको सन्तान भूमिपुत्र खाँटी लिम्वु कसैको बपौति किपट होईन खुद आफ्नो भूमि चोख्याउँने संघर्षमा होमिनुपर्ने आहृवान गर्दै कलमी युद्ध छेडिरहेकोपनि भेटेको छु उन्लाई । युद्धभित्र बुद्धलाई उभ्याएर कलमी रणकौशलता देखाउँदै, निर्देशन गर्दै क्रान्ति समयको माग नारावाजी गरेको पनि मेरै आँखाअघि भेटेको हो, यसैले अव सम्वाहाम्फे गीतमापनि स्वाभिमान बोल्नेछन कुरुले तेनुप्पालाई बिरह बिरक्तिमा मात्रै होईन बीरंगनाहरुमा रुपान्तरण गर्दै बीरतामा उतार्नेछन । चारैतिर आदीवासी जनजाति गीतको थाल्नी भएकोछ आशा गरौँ त्यता अवश्य झुल्कनेछन टंक सम्वाहाम्फे गौरवकोसाथ तेश्रो अलवम भनेर ।

' सार ' गीति एल्बमको बारेमा

2008-06-01T23:14:00.000-07:00

अशोक राई

तिमीलाई संझी रात बित्यो आसै आसमा अल्झीएर

झनै दुख्यो छाती मेरो चोट त्यसै बल्झीएर

सगैं हास्ने मन थियो बिवसताले टाढी गयो

हात मेरो समाएर फेरी कीन छाडी गयौ

तिमीलाई पर्खी दिन बित्यो यादै यादमा कल्पीएर

झनै दुख्यो छाती मेरो आसै आसमा अल्झीएर

कबि तथा गीतकार टंक संम्बाहाम्फेको रचना र सुमधुर स्वरका धनी गायक कृष्ण भक्त राईको स्वरमा दशवटा गीतहरुको संगालो 'सार' लाई सुन्ने मौका पाएँ । एउटा गीतमा बरिष्ठ संगीतकार दिनेस सुब्बाले संगीत दिनु भएको छ भने बाँकी गीतहरुमा गायक स्वयमको संगीत रहेको छ । शब्दहरुले प्रेमको मीठास बोकेका छन् भने छातीभित्रका दर्दहरु पनि पोखेका छन् । गीतमा दुख र बियोगका शब्दहरुले नै मीठास दिने गर्दछ । सम्बाहाम्फेका गीतहरु पनि प्राय प्रेम बियोगमा आधारित छन् । मेलोडीका हिसाबले सबै गीतहरु सुमधुर छन् । टंक सम्बाहाम्फेको यो दोश्रो गीति सौगात हो । वहाँले यस अघि नै 'मनोभाव' गिती एलबम रेकर्ड गराइसक्नु भएको छ ।ब्यर्थै किन चढाएछु देउरालीमा फूलमाया गरि तिमीसँग गरेँ एउटा भूलखासगरि साहित्यकारहरुका बीचमा कवि भनेर चिनिनु हुने संम्बाहाम्फे राम्रा गीतकार पनि हुन् भन्ने कुराको प्रमाण यो पछिल्लो गिती सौगातले दिएको छ । "गीत लेख्नु आफैमा गीतकार हुनु हैन जब त्यसलाई स्वर र संगीत जस्ता अन्य दुइ महत्वपूर्ण सृजनाले सजाईन्छ तब मात्र त्यो खास गीत बन्छ र एउटा गीतकार पूर्ण गीतकार हुन्छ अन्यथा गीतहरु केवल डायरीका पानामा चेप्टीएका चेप्टीएकै हुन्छ ।" भन्नुहुने मीठा गीतका गीतकार संम्बाहाम्फे सृजनामा लाग्ने कुरालाई एउटा बेग्लै नशा भन्न रुचाउनु हुन्छ ।गीतहरु स्थापित गायक र स्थापित गीतकारकै सुन्नु पर्छ भन्ने मान्यताले गर्दा धेरै र्सजकहरुको मन दुख्ने गर्छ । त्यसकालागि सर्जक लाई पर्ने आर्थिक भारले पनि निकै पीडित बनाउँछ । एउटा र्सजकले आफ्नो सृजना बेचेर सायदै ब्यबसाय गर्ने सोच बनाउँला । उस्को लागि त आफ्ना सृजनाहरु ज्यादा भन्दा ज्यादा श्रोता या पाठककहाँ पुगुन भन्ने कुरा नै ठूलो हो ।आफ्ना मीठा शब्दहरुलाई सुगम संगीतका माध्यमबाट श्रोताहरुमा पुर्याउने जमर्को एउटा महत्वपूर्ण कार्य हुदै हो भने वहाँले नेत्रहीन तर बहु प्रतिभाशाली र सुमधुर स्वरका धनी गायक कृष्णभक्त राईलाई श्रोताहरुबीच ल्याउनेकाम अझ महान कार्य हो । वहाँको गीत सृजना शक्ती अझ बढेर जावोस् । म अन्तमा 'सार' गिती एलबमको सफलताको हार्दिक सुभेच्छा प्रकट गर्दछु ।

डाडामाथि बादलुले घामै छेक्यो की

सताइरहन्छ संझनाले माया बस्यो की

गीति संग्रह "सार" भित्र टंक सम्बाहाम्फे

2008-06-01T23:09:00.000-07:00

टंक वनेम

पुग्नु थियो धेरै टाढा फूल चढाई देउरालीमा
नाँघ्नु थियो डाँडाकाँडा दुःख बिसाई उकालीमा
भोग्नु मात्र रहेछ ब्याथा छाँती पोली पोली
कति सुनाउँ मनको बह दिल खोली खोली ।

उक्त माथिका हृदय स्पर्शी अभिब्यक्तिहरु गीतकार टंक सम्बाहाम्फे द्वारा "सार" नामक आधुनिक गीति संग्रहमा अभिब्यक्त भएको हो । संगीत विश्वको भाषा हो । संगीतका पारखीहरुले रेटेर वा सिर्जना गरेर मात्र संगीत बज्दैन । चराचर जगतका सम्पूर्ण बस्तुहरुमा संगीतको सिर्जना भई रहेको हुन्छ । बलेंसीमा तप्केको तप... तप... तप... तप...पानीको थोपाले निकालेको स्वर संगीत हो । चराहरुको चिर्रबिर्र,हुरी बतासले हल्लाएका सालघारीको सुसाई र नागबेली खोलामा बग्दै गएको साङ्लो पानीको मूर्च्छनायुक्त स्वर पनि संगीत नै हो । मानव मनले गरेका र प्रकृतिबाट सिर्जित संगीत भित्र डुबेर त्यो संगीतहरुलाई सुहाउँदा शब्दहरु कुद्नु कला र परिश्रमको रङ्गनि चित्र हो । गीतको सिर्जना गर्न तिनै प्राकृतिक र सांसारिक संगीतमा डुबेर मात्र गीतको सुमधुर लय साथै शब्द चयन गर्न सकिन्छ । यस्तै कठिन कामको परिश्रमी कलम मध्ये युवा कवि तथा गीतकार श्री टंक सम्बाहाम्फे द्वारा दोश्रो एल्बमको रुपमा "सार" नामक आधुनिक गीति संग्रह प्रस्तुत भएको छ । दुइ गीतमा क्रमश बरिष्ठ संगीतकार दिनेश सुब्बा र हेमन्त शिसिर द्वारा संगीत बद्ध गरेकाछन् भने बाँकी आठ गीतमा गायक स्वयमले संगीत दिएकाछन् । एल्बममा जम्मा दश वटा आधुनिक गीतहरु संगालिएका छन् ।
नेपाली बजारमा गीत सिर्जना गरेर एल्बमकै रुप दिनु भनेको एक प्रकारले ढुङ्गामाथि खेति गर्नु हो । तर गीतकारको आँट र परिश्रमले त्यो उक्तिलाई चुनौति दिँदै दोश्रो आधुनिक गीति संग्रह "सार" प्रस्तुत गरेर उक्त भनाइलाई झुट्टा साबित गरि दिएका छन् । प्रदेशको आकासमुनि बसेर नेपाली सांगीतिक धरातलमा यति सून्दर गीतहरुको फूल रोप्ने हिम्मतलाई सलाम टक्रर्‍याउँनै पर्छ । सुमधुर स्वरका धनी गायक कृष्ण भक्त राईले स्वर दिएको उक्त गीतहरुले श्रोताहरुको मन छुन सकेको छ । गीतकारको शब्दहरुमा जीवनकै उतारचढाव र जीवन भोगाईकै आरोह आवरोहहरु प्रतिबिम्बित भएको छन् ।
हुन पनि एउटा कर्ण प्रिय गीत सिर्जनाको धर्म जीवनको अनुभूति प्रकट गर्नु हो । मान्छेको जन्म र मृत्युको दुरी बीच तानीन्दै गई रहेको जीवनको तार जहाँबाट पनि बाँचे सम्म विभिन्न संगीतका स्वरहरु सिर्जना भई रहेका हुन्छन् । तर कमैले मात्र ति संगीतका स्वरहरुलाई शब्दमा परिणत गर्ने क्षमता र इच्छा राख्छन् । टंक सम्बाहाम्फे यस्ता कवि तथा गीतकार हुन उनले जीवनको संगीत तानेर नेपालबाट कोरिया,हङ्कङ् हुँदै रेडियो तरङ्गबाट शब्द अभिब्यक्ति विश्वमा पुर्‍याई दिएका छन् । चिनियाँ आकासमुन्तिर बसेर गीतका मधुर शब्दहरुमा लेकाली गुराँस टिप्छन् । लेंक बेंसी,मेलापात र प्रेम विरहले नेपाली जीवन शैलीको नुतन चित्र उतार्छन् । उहाँको लगनशिलताले गीतका मालाहरु उनिन्दै जान्छ र दोश्रो मालाको रुपमा "सार" श्रोताहरुको गलामा माला पहिरिन आइ पुग्छ । यति सून्दर गीतका माला भित्र हजारौं मनका भावनाहरु थोरै शब्दमा अभिब्यक्त भएका छन् ।
भनिन्छ जीवन नैं संगीतको तवला हो जीवन भोगाइकै दौडानमा तवला झैं विभिन्न तालमा बजी रहेका हुन्छौं । शायद त्यही भोगाईबाट मथेर निस्केका शब्दहरु सम्बाहाम्फेका गीतहरु हुन । कुनै समय अतितको गर्भमा गीत गाउँदै रुने गोठाले दाईको स्मृतिले पनि गीत रचनाको बाटोतिर अग्रसर गर्राई रहन्छ । भनौं वाल्यकालमा संगीतको विजारोपण भएको घटना उनको पानसपटलमा बल्झी रहन्छ । शायद त्यही बल्झाई "सार" एल्बम भएर दोश्रो जन्मको रुपमा प्रकट भएको छ । शब्द,भाव, र मन छुने मेलाडीहरुले सजिएको "सार"गीति संग्रह प्रदेशको भिरमा फूलेको नेपाली ढुङ्गे सुनखरी फूल हो भन्दा फरक पर्दैन ।

गीतकार टंक सम्बाहाम्फेकै शब्दमा -

गुराँस टिपी लाएका थियौं हामी सानो छँदा
लुकामारी खेलेका थियौं रानीबन घुम्दा ।

हो हामी यसरी नैं जीवन भोगाइमा अल्झी रहेका छौं बल्झी रहेका छौं । यिनै अल्झाइ र बल्झाइहरु नैं हाम्रो जीवनको साँचो गीतहरु हुन । गीतकार तथा कवि टंक सम्बाहाम्फेद्वारा यस्तै गीतहरुको जन्म भई रहोस भविश्यसम्म निरन्तर शुभकामना ।

वेष्ट मिड्ल्याण्ड - वेलायत

गीतकार टंक सम्बाहाम्फे र कर्णप्रिय गीतहरूको सार

2008-06-01T23:04:00.000-07:00

हाङयुग अज्ञात

कहाँ पुग्यौ छिरिङ तिमी ढुङ्गामाथि नाउँ खोपी
बाटो हेरूँ कुहिरो आउँछ गुम्बा, पाटी, गाउँ छोपी
- टिका चाम्लिङ, सपनाको रङ्ग (नेपाल)

गीतको विषयमा लेख्नुपर्दा मलाई अत्यन्तै गारो पर्छ । तेसमाथि पनि मायापिरतीका गीतहरूमा समिक्षा या भूमिका लेख्नुपर्‍यो भने मेरो मस्तिष्क शून्य हुन्छ । तर, भर्खरै हङकङका गीतकार टंक सम्बाहाम्फेको गीतिएल्बम् सारमा संकलित गीतहरू सुनिसकेपछि मलाई के लागेको छ भने गीतका विषयमा लेख्नुका लागि मस्तिष्क होइन, हृदय चाहिने रहेछ । हङकङेली नेपाली साहित्य (हनेसा)को जग हाल्नेमा पहिलो कविगोष्ठी गर्ने किरात याक्थुङ चुम्लुङका भूपेन्द्र चेम्जोङ र चन्द्र मादेन, नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानका पहिलो अध्यक्ष र्राई चन्द्र दुमी, प्रतिष्ठानकै क्रान्ति सुब्बा, देश सुब्बा, शरण सुब्बा, शिव प्रधान, प्रकाशकृष्ण बाक्सिला र नेपाल कुश्शाहरूकै लहरमा प्रतिष्ठानका वर्तमान अध्यक्ष टंक सम्बाहाम्फे उभिएका छन् । अविराम र पूर्वक्षितिजले हालेको जग आज सृजनशील साहित्यसम्म आइपुगेको छ भने विभिन्न ब्लग र बेवपत्रिकाहरूमा हनेसा फैलिरहेको छ । प्रिन्ट मिडिया छोडेर यतिबेला टंकजी पनि ब्लग र वेबपत्रिकाको सञ्चालनतिर छन् । हिजो हनेसाको जग हाल्नेहरू कोही युके पुगे, कोही नेपाल फर्के, कोही मकाउतिर छन् भने केही थोरै मात्र हङकङमा छन् र ती थोरैहरूमा गीतकार टंक सम्बाहाम्फेको नाम बिर्सिनु हुँदैन । टंक सम्बाहाम्फे कविता पनि लेख्छन् र उनका कविताहरूका बारेमा अन्यत्रै विमर्श गरेको छु । यहाँ उनको सार एल्बमका शब्दहरूमाथि मात्रै केन्द्रित हुन चाहन्छु । यथार्थमा म समिक्षात्मक टिप्पणीभन्दा पनि गीतकार टंक सम्बाहाम्फे र उनका प्रकाशित दशवटा गीतहरू बारे भूमिका लेख्न गइरहेको छु । किनभने गीतको सन्दर्भमा समिक्षा र समालोचना गर्ने सामर्थ्य ममा छैन । भूमिका भनेपछि छुट पाउँछु होला, झिनो आस छ ।
गीतकार टंक सम्बाहाम्फेलाई मैले हङकङमै चिनेको हूँ जसरी उनले पनि मलाई यहीँ आएर चिने । यता आउने बेला उता नेपालमा टंकजीको नाम इश्वरवल्लभ, कृष्ण धराबासी र गोविन्दराज भट्टर्राईले सोधिपठाए । यसबीचमा नेपालका शिखर गीतकार इश्वरवल्लभको पार्थिव शरीरले चराचर जगत छोडिसकेको छ । कृष्ण धराबासी पनि झापा छोडी काठमान्डौ भित्रिएका छन् भने गोविन्दराज भट्र्राई त्रिविविमै खुट्टा हल्लाइरहेका छन् । नेपाली साहित्यका यी ठूला स्रष्टाहरूले सोधिपठाएका टंक सम्बाहाम्फेसित हङकङ आएको केही समयपछि नै भेट भइहाल्यो । उनले फोन गरे, भेटौं भने, स्टारफेरीको म्याकडोनाल्डमा भेटेर गफ भयो । नेपालबाट उनका लागि मैल इश्वरवल्लभ, धराबासी र भट्टराईले सोधिपठाएको पार्सल दिएँ । उनी खुशी भए, म पनि रमाएँ । पछि दोश्रो भेटमा उनले आफ्नो कोठामा लगे र एच्के नेपाल डट्कम् आफूहरूले सुरू गर्दै गरेको जानकारी गराए । तेतिबेलै कवि तथा पत्रकार पशन तमुसित पनि भेट गराइदिए । तेश्रो भेट उनको गीतिएल्बम् मनोभावको विमोचन कार्यक्रममा भयो । जहाँ उनले मलाई दुइ शब्द राख्ने मौका दिए । पशन तमु र अन्तराष्ट्रिय साहित्य समाज हङकङलाई धन्यवाद । त्यसपछि निरन्तरनिरन्तर हामी सँगै हिँडिरहेका छौं, एच्केनेपाल डट्कम्ले धेरै प्रगति गरिसकेको छ र टंकजीले धेरै राम्रा राम्रा गीतहरू लेखिभ्याएका छन् ।
यौटा ग्रीकेली मिथक छ गीतसङ्गीतको विषयमा । सङ्गीतदेव अपोलो र आख्यानात्मक कविताकी देवी कल्लियपका छोरा अर्फेस महान् सङ्गीतकार र गायक हुन्छन् । जब उनले गीत गाउन र ल्युट् (विणाजस्तो बाजा) बजाउन सुरू गर्थे तब मानिसहरूले मात्रै होइन, जनावर र रूखहरू, खोला र ढुङ्गाहरूले पनि उनको गीत सुन्थे अरे । पछि उनले आफ्नी प्रेमिका युरेडाइस (जसलाई बिहेकै दिन सर्पले ठुँगेर मार्छ) लाई गीतै गाएर मर्त्यलोकबाट फर्काई ल्याउँछन् । हिन्दू मिथकमा पनि कृष्णजीले सोर हजार गोपिनी र गाइवस्तुलाई बाँसुरी बजाएर आफ्नो बसमा राखेका थिए अरे । यता हामी लिम्बूहरूको जीवनमा पनि पालाम र हाक्पारेको खुबै सुन्दर संसार छ । सात दिन सात रातसम्म धान नाच्दै पालाम गाउने तरूनीतन्नेरीहरू यहीँकतै छौं । तर, गीतसङ्गीतको विषयमा लिम्बू मिथकहरू हराएका छन्, कवि टंक वनेमले भेटेका छन् भने सप्पैलाई थाहा दिनु होला । तेसोरी, गीतसङ्गीतका विषयमा उहिलेउहिलेबाट नै कथाहरू बुनिएका छन् । र, ती कथाहरूको सार के हो भन्दाखेरि पे्रम नै गीतसङ्गीतको स्रोत हो अनि गीतकार टंक सम्बाहाम्फेको सार एल्बम्को सार पनि प्रेमबिना गीतसङ्गीत हुँदैन भन्ने नै हो । यसरी सार एल्बम्मा समेटिएका गीतहरूले प्रेमकै पूजा गर्छ, अर्चना गर्छ । प्रेमले उत्पन्न गर्ने आशा र निराशा, हाँसो र रोदन, सुख र दुःख, मिलन र विछोड, प्रशंसा र जलन आदिइत्यादि रसहरूलाई नै गीतका शब्दमा टंकजीले सजाएका छन् । जस्तो यी तलका गीतका अंशहरू हेरौं,

ढल्यो त्यसै दिन मेरो साँझ सँगै डुब्न
रह्यो त्यसै चाह मेरो तिमीसम्म पुग्न । १

गुराँस टिपी लाएका थियौं हामी सानो छँदा
लुकामारी खेलेकाथ्यौं रानी वन घुम्दा । २

सँगै हाँस्ने मन थियो विवशताले टाढी गयौ
हात मेरो समाएर फेरि किन छाडी गयौ । ३

माया थियो कति चोखो समुद्रको गहिराइजस्तो
कसम थियो दुइ मुटुको चम्किरहने जूनजस्तो । ४

एउटा सुन्दर संसार थियो मनको बस्तीभित्र
हुरी आई उर्डाई लग्यो मेरो भाग्यसित । ५

डाँडामाथि बादलुले घामै छेक्यो कि ?
सताइरहन्छ सम्झनाले माया बस्यो कि ? ६

वर्षाको मौसम रिमझिम पानी परिरह्यो
जुनेलीमा भेटौं भन्थ्यौ जून झरिगयो । ७

भाग्य सबको चम्किदिन्छ आफू कर्महारा
रम्न खोज्दा यो आँखामा बग्छ आँसु धारा । ८

तिमी थियौ आफ्नो भन्ने एक्लै पारी छोडी गयौ
साँचो माया दिन्छु भनी सारा नाता तोडी गयौ । ९

जहाँ जाउँ पछ्याउँछ तिम्रै छायाँले
जति सम्झूँ लठ्याउँछ तिम्रै मायाले । १०

यसरी सङ्कलित दस गीतहरूको सार प्रेम हो । कृष्णभक्त र्राईको स्वर तथा सङ्गीत कर्णप्रिय छ । दिनेश सुब्बा र हेमन्त शिशिरको सङ्गीत पनि सुन्दर सुनिन्छ । विषेशगरिकन दिनेश सुब्बाले आफ्नो मौलिक पहिचान यसपटक पनि कायम राखेका छन् ।
हङकङेली नेपाली गीतसङ्गीतमा छ्याप्छ्याप्ती भइरहेका गीतिएल्बम्हरूको फेहरिस्तमा मनोभावपछिको उनको यो दोश्रो एल्बम पनि स्तरीय छ । प्रेमबिम्बहरूको घना जङ्गलभित्र उनले गीतहरूलाई घुमाएका छन् । गीतका मिटरहरू ठ्याक्कठ्याक्क मिलाएका छन् । कोमल शब्दहरूको माला पहिर्‍याएर गीतलाई उनले हृदयस्पर्शी बनाएका छन् र पीडाहरूको मह घोलेर शब्दहरूलाई मर्मस्पर्शी बनाएका छन् । तर, कतिपय ठाउँमा मिटर मिलाउनकै लागि मिटर मिलाएको पाइन्छ जसले गर्दा शब्द र भावको सम्बन्ध टुक्रिएर गीतकारले केमा जोड दिन खोजेका हुन् पत्ता लगाउन गारो भइदिन्छ । गायक र सङ्गीतकारलाई सुनेपछि त्यो गारोपन फेरि फुस्किन्छ र गीतको आनन्द लिन सकिन्छ । माथि टिपिएका गीतका अंशहरूले पनि पाठक तथा श्रोताहरूलाई सार गीतिएल्बम्मा समेटिएका गीतहरूको विषयमा थोरै उज्यालो देला । गीत सुन्दा जुन आनन्द आउँछ त्यसलाई शब्दमा उतार्न सकिदैन । मलाई यही अनुभव भइरहेको छ । नेपालका समकालीन गीतकारहरूकै लहरमा उभिएका गीतकार टंक सम्बाहाम्फेबाट नेपाली गीतसङ्गीतले अझै धेरै अपेक्षा गर्दा फरक पर्दैन ।
हङकङेली गीतकारहरूमा रामकृष्ण वान्तवाको नाम उल्लेखनीय छ । सारको प्रकाशनपछि टंक सम्बाहाम्फेलाई उनकै समकक्षमा राख्दा हुन्छ । अन्य गीतकारहरूमा तिलक थापा र डि.बि पालुङ्वा संघर्ष गरिरहेका छन् । गीता पालुङ्वा पनि राम्रै गीत लेख्छिन् । प्रदीप कन्दङ्वा, प्रकाश के.सी., राई चन्द्र दुमीका थोरै गीतहरूमा सङ्गीत भरिएका भए पनि यी स्तरीय गीतकारहरूमा गनिन्छन् । गणेश इजम पुराना गीतकार हुन्, गीतकार टंक सम्बाहाम्फेकै समकालीन पनि । हङकङमा अन्य धेरै गीतकारहरू छन् जसका गीतहरू सङ्गीतबद्घ भएका छैनन् । भोगेन एक्लेको गीतमा पनि सङ्गीत भरिदै छ । मैले सम्झेको गीतकारहरू अहिले यिनै हुन् । देश सुब्बाले पनि दुइचारवटा गीत लेखेका छन् । देवेन्द्र खेरेसको कवितालाई सङ्गीत भर्न भनेर सङ्गीतकार शिव सुब्बाले मेरै आँखा अगाडिबाट लगेका छन् । दिनेश सुब्बा, नागेन्द्र श्रेष्ठ, गणेश पराजुली, विक्रम गुरूङलगायत अरू धेरै सङ्गीतकर्मीहरू हङकङमा क्रियाशील छन् । तेही भएर पनि हङकङमा गीतकारहरूको ठूलो माहौल निर्माण भइसकेको छ । यसैलाई संस्थागत गर्न प्रदीप कन्दङ्वाको अध्यक्षतामा आदिबासी गीतकार समाज हङकङको स्थापना भएको छ र आदिबासी नामको एल्बम निकाल्ने तयारीमा यो संस्था क्रियाशील भइरहेको छ । गीतकार टंक सम्बाहाम्फे आदिबासी गीतकार समाज हङकङका वरिष्ठ सल्लाहकार सदस्यमा छन् । दुइजना हङकङेली गीतकारहरूको नाम लिनुपर्‍यो भने म रामकृष्ण वान्तवा र टंक सम्बाहाम्फेको नाम लिन्छु । अरू गीतकारहरूले चित्त नदुखाउनु होला, सार सुन्नु होला । अन्तमा कवि टंक सम्बाहाम्फेकै कविता अंशबाट यो छोटो भूमिका सकाउन चाहन्छु ।

सधैँसधैँका लागि हातहरू
उठ्नुपर्छ/जुट्नुपर्छ
गाउँबस्ती र सहरबाट
हरेक तह र तप्काबाट
देशका हरेक अङ्गअङ्गबाट
बहुल विचार उठ्नुपर्छ
बहुल जाति, धर्म, सँस्कृति र भाषा उठ्नुपर्छ
समावेशी र संघीयताको पक्षमा जुट्नुपर्छ
किनकी तिनै बहुल हातहरूको संरचनाले
बनेको छ हाम्रो देश ।

मनोभावको माइनर अपरेसन

2008-06-01T23:02:00.001-07:00

हाङयुग अज्ञात
शब्द,संगीत र स्वरको संयोजन नै गीत हो भन्ने आधारभूत तथा प्रचलित परिभाषा रहिआएको छ । तर शब्द मात्रै या संगीत मात्रै या स्वर मात्रै पनि गीत हुन्छ भन्ने मान्यता पनि विश्वका कलाप्रेमीहरु माझ व्याप्त छ । कति शब्दकार अथवा गीतकार भन्दछन् 'शब्द स्वयंले संगीत र स्वरको प्रकार मागिरहेको हुन्छ ।' त्यस्तै संगीतकारहरु भन्दछन्'संगीतले पोशब्द र स्वरको प्रकार खोज्दछ त ।' फेरि गायकको आफ्नै जिकिर हुन्छ 'होइन स्वरको तह हेरेर पो शब्द र संगीतको निर्माण हुन्छ त ।' जेहोस् गीत तयार हुन तीन थोक मिल्नै पर्दछ । यद्यपी,असल गीत बन्नलाई चाँहि शब्द,संगीत,स्वरको सन्तुलित र उत्कृष्ट तालमेल हुन आवश्यक पर्दछ । नत्र गीत आँडे हुन्छ । यहाँ त्यस्तैसन्तुलित र उत्कृष्ट तालमेलमा तयार भएको गीतहरुको संग्रह 'मनोभाव' बारे संक्षिप्त चर्चा गर्ने प्रयास गरिन्छ ।
'मनोभाव' मा संगीतकार र गीतकार सिङ्गो छन् । अर्थात,सम्पूर्ण संगीत एकल संगीतकार दिनेश सुब्बा र सम्पूर्ण गीत या शब्द एकल गीतकार टंक सम्वाहाम्फेको छ भने स्वर विविध प्रकारका गायकहरुको छ । गीतको पहिलो र्सत हो आनन्द दिनु । सो,मनोभावले श्रोताहरुलाई भरपुर आनन्द दिन्छ नै। तर आनन्द दिंदादिदैपनि कहीँ कहीँ भात खाँदा दाँतमा ढुंगा परेझैँ लाग्दछ ।
संगीतलाई आधार मानेर मनोभावको संगीतलाई मूल्यांकन गर्दा यहा उनले कतिपय गीतमा 'फाष्टफुड' तयार गरे जस्तो संगीत दिएकाछन् । त्यसो त पबित्र सुब्बाद्वारा गाइएको 'बषन्तको आँगनीमा कोइली बोल्यो कि -'भन्ने गीतको संगीत भने प्रशंसायोग्य र अनुकरणीय छ । संगीतकार दिनेश सुब्बाले यहाँ नेपाली संगीतको इतिहासमा चिनियाँ शैलीको संगीत भित्र्याएर नविनतम् कार्य गरेकाछन् । एकै किसिमको संगीत सुन्दासुन्दै वाक्कदिक्क भैसकेको श्रोताले नयाँ स्वाद चाख्न पाएको छ । संगीतको विकास यस्तै प्रयोगात्मक र सृजनशील सोचहरुले मात्र संभब छ । त्यसकारण दिनेश सुब्बा भित्रको संगीतकार अझ जीवित र सशक्त रहेछ भन्ने आभास 'मनोभाव' सुन्ने जो कोहीलाई हुने गर्दछ । लोकभाकाको राजेश पायल र्राईले गाएको 'दुखियाको एउटा झुप्रोपहाडको गाउँमा छ' बोलको गीतको संगीत पनि संगीतकार सुब्बाले नाक फुलाए अस्वभाविक लाग्ने छैन ।
शब्दको आधारमा मनोभावको अप्रेसन गर्ने हो भने यहाँ चार प्रकारका गीतहरु संग्रहित छन् ।
प्रकार एकमा राष्ट्रिय गीत,प्रकार दुइमा जीवन-दर्शन गीत,प्रकार तीनमा मायाको ट्रयाजिक गीत र प्रकार चारमा नारी साइकोलोजीको गीत । शान्ति आहृवान र दुखियाको गीत प्रकार एकको गीत हुन् । जीवन के हो,सोच्दा यहाँ र चट्याङ पर्‍यो प्रकारका दुइका गीत हुन् । माथि चढुँ हिउँ पहिरो,आजकालको समय,ढुंगा कस्ले हान्योर हे चरी भुरुरु प्रकार तीनका गीत हुन् र लाज लाग्छ तथा बसन्तको आँगनीमा प्रकार चारका गीत हुन् । यसरी चार प्रकार गीतहरु एउटै एलबम या संग्रहमा राख्नसक्नु गीतकार टंक सम्वाहाम्फेको सामर्थ्य हो । शब्द चयनको यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा निश्चय नै गीतकार सम्वाहाम्फे नेपालका उत्कृष्ट गीतकारहरुको कोटिमा पर्दछन् । यद्यपि,दुइएक ठाउँमा उनले शब्दलाई अर्थै नबुझी प्रयोग गरेको अनुभूति हुन्छ । जस्तो कि दुखियाको गीतमा भाका पूर्वेली छ,गीत सुन्दा पूर्वेली गाउँको तस्वीर आउँछ तर गीतको दास्रो अन्तरामा 'दोहोरी' शब्द प्रयोग गरिएको छ । नेपालको पूर्वतिर दोहोरी भाका नगाइएर 'जुहारी' चाँहि गाइन्छ ।
दोहोरी नेपालको पश्चिमको विम्व हो । पूर्वेली भाकामा दोहोरी शब्द गाउँदा अस्वभाविक लाग्दो रहेछ । मानूँ टिसर्टमा टाइ लाए जस्तो । जे होस्,दुइएक भ्रम नराखी गीत 'पपुलर' हुदैन भन्ने मान्यता पनि नेपाली गीत संगीतको फाँटमा मौलाउँदै गएको पाइन्छ । प्रसंगबस् श्रवण मुकारुङको 'माथिमाथि सैलुङ्गेमा....' भन्ने गीतको कुरा कोट्याऔं । 'मारुनी' भनेको केटाले कटी बनिएर नाच्नु हो । तर,यहाँ कुन्ती मोक्तान गाउँछिन्,'मैले जति मारुनी कल्ले नाचेको छ -' त्यसकारण कतिपय विद्वानहरु भन्दछन् गीत भनेको अवचेतनाको मीठो प्रतिफल हो । समग्रमा 'मनोभाव' भित्रका शब्दहरु विशिष्ट,परिपक्क,सुन्दर एवं मन छुने किसिमका छन् । यसका निम्ति गीतकार टंक सम्वाहाम्फेलाई जति बधाई दिए पनि र जति प्रशंशा गरे पनि थोरै हुनेछ । उनी जस्तो प्रतिभाशाली गीतकार नेपाली गीतसंगीतले पाउनु ठूलो उपलब्धी हो ।
अन्तमा यस्तो महत्वपूर्ण एल्बम् निर्माण गर्ने साहसी निर्माताद्वय कमला सुब्बा र मातृदीप राइ,एल्बमकी उद्घाषिका अरमाली श्रेष्ठ र आवरण सज्जाका निम्ति सुरज श्रेष्ठ सप्पै धन्यवादका पात्र छन् । एकचोटी प्रत्येकले सुन्नै पर्ने मनोभावमा पक्कै पनि परदेशमा बाँचिरहेका नेपालीहरुको मनोभाव छ मनोव्यथा छ ।

युवाकवि टंक सम्वाहाम्फे को "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कविता संग्रह सरसर्ती अध्यायन गर्दा

2008-06-01T21:37:00.000-07:00

फणिन्द्र कुमार पोख्रेल

एघारौ शताब्दीदेखि प्रारम्भ भएको नेपाली भाषाको इतिहासले विभिन्न युग र समयसंग पौंठेजोरी खेल्दै आजको एक्काइसौ शताब्दीमा पाइला टेक्ने अवसर प्राप्त गरीसकेको छ । विभिन्न शिलालेख,ताम्रपत्र,भोजपत्र हुदै छिमेकी राष्ट्रका भाषाहरु हिन्दी,उर्दू,फारसी,बङ्गाली, आदि र नेपाली भाषाकै जननी भाषा संस्कृतबाट प्रभावित हुदै आफ्नै मौलिक स्वरुप र पहिचानलाई कायम राख्दै अगाडी बढेको नेपाली भाषाको पहिलो लिखित कविता भने वि।सं.१८२६ को सुवानन्द दासको "पृथ्वीनारायण शाह" नै प्रमाणित भएको पाइन्छ ।

भाषाको चौतर्फी विकासका निम्ति पृथ्वीनारायण शाहको राज्य एकीकरण अभियानले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ र अझ यसलाई फुलाउने फलाउने कार्यमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको गहन भूमिका रहेको छ । नेपाल राष्ट्रको शान्ति सुरक्षादेखि लिएर राज्य विस्तारमा संलग्न रहेका नेपालीहरुका निम्ति वि.सं.१८७२ को सुगौली सन्धिले ठूलो आघात पुर्याउछ र त्यसपछिका कविहरुमा वीर रसको प्रभाव हट्न गई भक्ति रसतर्फउन्मुख हुन पुग्दछन् । भक्ति रस पनि तीन धारामा विभाजित भएर कृष्ण भक्ति,राम भक्ति र निर्गुण भक्तिधारामा परिणत हुन पुग्दछ । जस्ले हिन्दु धर्म र दर्शनका आधारमा नेपाली कविता विधालाई अगाडि बढाएको हुन्छ । तर वि.सं. १९०३ को कोतपर्व र जंगबहादुरको कुटिल राजनैतिक चालबाजीले गर्दा नेपालको राजनितिमा आमूल परिवर्तन हुन पुग्दछ जसको प्रभावबाट नेपाली साहित्यको क्षेत्र अछुत रहन सक्दैन । सुरा-सुन्दरी,भोग-विलास एवं नारीहरुको नख शिखको वर्णन र विभिन्न किसिमका हिन्दी,उर्दू,फारसी आदि भाषाका भड्किला नाटकहरु राणादरवारमा प्रदर्शित हुन पुग्दछन् र त्यस समयका मोतीराम भट्ट,शम्भूप्रसाद ढुङ्गेल आदि जस्ता कविहरु पनि श्रृङ्गारिक भाव धारालाई नै आधार बनाएर कविता लेख्न थाल्दछन् । यस समयसम्ममा नेपाली कविताले भक्तिधारालाई मूल रुपमा परित्याग गरी श्रृङ्गारिकताको बाटो अपनाईएको हुन्छ र यो समय १९४१ देखि वि.सं.१९७४ सम्म कायम रहन्छ । यसलाई नेपाली कविता विधाको माध्यमिक कालका रुपमा लिइने गरिन्छ । यहि माध्यमिक कालको उत्तर्रार्द्धमा देखा परेका परिष्कारवादी कवि लेखनाथ पौडेलबाट आधुनिक कालको शुभारम्भ गरिन्छ ।
यसपछि विशेष गरेर भारतको बनारस र अन्य क्षेत्रमा छरिएर सहेका नेपाली युवा कविहरुले विभिन्न पत्रपत्रिकाको माध्यमबाट कविताका अतिरिक्त निबन्ध,कथा,नाटक,उपन्यास आदिजस्ता विधाहरुमा पनि कलम चलाउन प्रारम्भ गर्दछन् । यी विधाहरुको प्रचार प्रसारको जिम्मेवारी वि.सं.१९९१ को शारदा पत्रिकाले विशेष रुपमा लिएको पाईन्छ । यहि सालदेखि नेपाली कविता धारामा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको उदय हुन्छ र अर्को कविता धाराको शुरुआत गरिन्छ जसलाई हामी स्वच्छन्दतावादी धारका नामले चिन्ने गर्दछौ । वि.सं.२००४ साल सम्म विशुद्ध स्वच्छन्दतावादी-प्रगतिवादी धारामा परिणत हुदै महाकवि देवकोटाको निधन वि.सं.२०१६ सालमा भयो ।
वि.सं.२००७ सालको राजनैतिक परिवर्तनले नेपालको राजनिति र साहित्यका क्षेत्रमा स्वतन्त्रताको लहरसंग-संगै उन्मुक्तताको वातावरण सृजना गरेकाले साहित्यकारहरुको मानसिकतामा स्वच्छन्द विचारका लहरहरुले विचरण गर्ने अवसर प्राप्त गरेको थियो । तर वि.सं.२०१७ को राजा महेन्द्रको शासनमा दलमाथिको प्रतिबन्ध र पञ्चायती व्यवस्थाको सूत्रपातले भने साहित्यकार र प्रजातन्त्रप्रेमी नेपालीहरुको हृदयमा ठूलो चोट पुर्यायो । निर्दलीय शासन पद्धतिले केवल राजनितिमा मात्र प्रभाव पारेन अपितु साहित्य लेखन तर्फपनि त्यत्तिकै वाण प्रहार गर्योर कविहरुले आफ्ना भावनाहरुलाई स्वतःस्फूर्त रुपमा व्यक्त गर्न सकेनन् जसको परिणामस्वरुप प्रयोवादी कविता धाराका कवि मोहन कोइरालाको नेतृत्वमा प्रादुर्भूत हुन पुग्यो । यस पछि क्रमशःआयामेली,राल्फा जमात,अस्वीकृत जमात,तरलवाद आदि जस्ता कविता धाराहरुको उदय हुन पुग्यो । यसै क्रममा वि.सं.२०३० सालदेखि समसामयिक कविता-धाराको थालनी हुन पुग्यो । जुन धारा अद्यावधी विद्यमान रहेको पाइन्छ । यस धारामा पनि वि.सं.२०३६ सालको 'सडक कविता क्रान्ति' एवं वि.सं.२०४६ सालको राजनैतिक परिवर्तनले कविहरुको मानसिक चिन्तनमा धेरै विचलन ल्यायो र कविहरुले पनि जनआन्दोलनका वेला आन्दोलनवादी कविता लेखे । समसामयिक कविता धाराको नेतृत्व कुनै एक व्यक्ति विशेषमा मात्र केन्द्रित भएको पाइदैन । यस धारामा आवद्ध भएर कविता लेख्ने प्रतिभाहरु अत्याधिक संख्यामा रहेकाछन्। प्रमुख कविहरुको नामांकन गर्न पनि यहा कठिनाइ पर्ने स्थिति रहेको छ,तर पनि दुइचार जना कविहरुको नाम निम्नलिखित छन्-
ताया गुरुङ,मीनबहादुर विष्ट,मञ्जु काँचुली,विक्रम सुब्बा,सरुभक्त,वेञ्जु शर्मा,दिनेश अधिकारी,अविनाश श्रेष्ठ आदि रहेकाछन् र यसै समसामयिक कविता धारामा केन्द्रित रहेर गोपालप्रसाद रिमालद्वारा शुरुआत गरिएको गद्य कविता लेखन परम्परालाई सम्वर्द्धन गर्ने युवाकवि टंक सम्वाहाम्फे,जसले आफ्ना कविताका माध्यमबाट विश्वमा भैरहेको राजनैतिक तानातान,वैज्ञानिक युगको आणविक होडबाजी र विश्व-बन्धुत्व र मानव अस्तित्व,विनाशकारी क्रियाकलापले आजको मानव जीवनमा पर्न गएको गहिरो आघातको चर्चा परिचर्चा गर्दै मानव अस्तित्वको खोजिमा जुर्मुराउनुभएको छ ।
यिनै पृष्ठभूमिको आधारमा 'नजिकको तीर्थ हेला' भने झैं चार भञ्ज्याङभित्रको नेपालीहरुका निम्ति लोक सेवा आयोग देखि लिएर नव शिक्षित युवाहरुका लागि तीतो लाग्ने नेपाली र मीठो लाग्ने अंग्रेजीले गर्दा हाम्रो राष्ट्रभाषा दिन प्रतिदिन ह्रासोन्मुख गतिको यात्रा गरिरहेको अवस्थामा कैयौं दिन अनसन बसेर भारतमा बसेका नेपालीहरुले यसलाई आठौं अनुसूचीमा दर्ता गराएर आफ्नो राष्ट्रभाषाको ऋण चुकाएकाछन् र उनीहरु हाम्रा आदिकवि भानुभक्त आचार्य,लेखनाथ पौडेल,बालकृष्ण सम,लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा जस्ता साहित्यिक विभूतिहरुलाई हामी नेपालमा बसेका नेपालीहरु भन्दा छुट्टै श्रद्धा एवं सम्मानका दृष्टिले हेर्ने गर्दछन् ।
यस्तै एउटा नेपाली भाषा र साहित्यको शुभेच्छुक प्रवासी साहित्यिक संस्थाको नाम हो - "नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान,हङकङ" यही साहित्यिक संस्थाका संस्थापक उपाध्यक्ष तथा हालका अध्यक्ष हुनुहुन्छ युवाकवि टंक सम्वाहाम्फे । वि.सं.२०२४ साल वैसाख ७ गतेका दिन पूर्वी नेपालको कोशी अञ्चल अर्न्तर्गतको धनकुटा जिल्लाको चौविसे कुरुले तेनुपामा जन्म भई महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस,धरानबाट आई.कम्. सम्मको शैक्षिक योग्यता प्राप्त गर्नु भएका सम्वाहाम्फेले जीवन-भोगाईका क्रममा पूर्वेली मुलुक,दक्षिण कोरिया र हङकङ गरी दुइ देशको यात्रा र बसाइका क्रममा लगभग एक दशक भित्रको आफ्नो जीवनगत अनुभूतिबाट प्राप्त आफ्ना कथा,व्यथा,खुशी,आनन्द,उन्माद,आशा,भरोसा,उतारचढाप,सुख,दुख,मानवतावाद,जातिप्रेम,राष्ट्रप्रेम,एवं भाषाप्रेमको ज्वलन्त एवं जीवन्त अभिव्यक्तिहरुको समष्टि कृतिको नाम हो- "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" ।
आफ्ना पिता र माता नाममा समर्पित यस कविता संग्रहमा जम्मा ४१ वटा फुटकर कविताहरु संग्रहित रहेकाछन् । ६८ पृष्ठमा आवद्ध गरिएको कवितासंग्रहको चौथो कविताको शीर्षकले नै यस कृतिको नामाङ्कन हुने अवसर पाएको छ । यसलाई प्रकाशन गर्ने जिम्मवारी 'नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान' हङकङले नै लिएको छ । यी भए कृतिका सम्वन्धमा सामान्य बाहिरी कुराहरु ।
कृतिभित्र प्रवेश गर्ने जमर्को गर्दा यहा एकदुइ कुरा भन्नै पर्ने हुन्छ । मैले यस कृतिको समालोचना प्रभाववादी समालोचना सिद्धान्तका आधारमा विषयवस्तुको गहिराइमा नगई सरसरति गरेको छु । यसका विविध विषयवस्तुका बारेमा विश्लेषण गरिन सकिने प्रशस्त गोरेटाहरु रहेकाछन् । अन्य समालोचकहरुका निमित्त लिन सकिने पर्याप्त विषयवस्तु छन् । यद्यपि यसमा मैले आफ्नो दृष्टिकोण अनुसार टीका-टीप्पणी गर्ने प्रयास गरेको छु । तर अत्यान्त छोटो अवधिमा ४१ वटा कविताका सम्बन्धमा टिप्पणी गर्न निक्कै कठिनाई पर्छ नै,प्रत्येक कविताको विश्लेषणात्मक व्याख्या गर्ने हो भने एउटा स-सानो समालोचकीय कृतिकै रुप धारण गर्दछ । तथापि संक्षिप्ततया कविताको शीर्षक र मूल विषयवस्तुमा मात्र केन्द्रित रहेर यस कृतिको सिंहावलोकन गरेको छु ।
विश्लेषित कविताहरु निम्न छन् -
इहलीला - तत्सम् शब्द इहलीलाले कतै कतै अध्यात्मर्-दर्शनको आभास दिएको छ । तर कविता पढ्दै जादा कवि अध्यात्मवादको दर्शनसम्म पुग्नु भएको छैन । उहाँले केवल मानव जन्म देखि मृत्युसम्मका यावत् क्रियाकलापलाई मानव जीवनोपयोगी बनाउनुपर्ने आवश्याकतामाथि जोड दिँदै नाशवान शरीरबाट अमर कार्य गर्न उत्प्रेरित गर्नुभएको छ भने कतै कतै अस्तित्वविहीन जीवनको संकेत पनि दिनुभएको छ ।
"आश्वासन मात्र ओढेर के गर्नु -
अर्थविहिन जिन्दगी भएपछि
औचित्य के रह्यो र -
इहलीलाको"
दुनियाँभित्रको नाटक - विद्वान्हरुले यस संसारलाई महानाट्यशालाको संज्ञा दिएका छन् र यहा कवि टंकले पनि यस संसारको सृष्टिक्रमलाई नाटकको रुपमा हेर्नु भएको छ । बौद्ध दर्शनको शून्यवादको कुरा उठाउदै शून्य आकासमा यो सुनौलो ब्रहृमाण्डको सृष्टि कसरी भयो होला भनेर सृष्टिको सौन्दर्यलाई गहिराइमा गएर नियाल्ने काम यसरी गरिएको छ -
"शुन्य शुन्याकासमा.....
जन्म्यो होला कसरी -
गोल गोल ब्रहृमाण्डको सुनौलो मञ्च
उघ्रयो होला कसरी -
फङ्लङ्ग
आग्लो घचेटेर यो सृष्टिको ढोका"
आकास,मान्छे र ब्वाँसाहरु - यो प्रतीकात्मक कविता हो । यसमा कविले धर्तीमा सामान्य मानिसहरुसंग ठूलाबडाहरुले ब्वाँसाको भूमिका खेलेको संकेत दिनुभएको छ आइन्दा यसो नगर्न आग्रह गर्नु भएको छ ।
युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु - कविता संग्रहको शीर्षकसँग सँम्बन्धित यस कविताले आजको सन्त्रासमय वातावरणमा पनि गौतम वुद्धका शान्तिको सन्देश दिने मान्छेहरुको कमी छैन भन्दै मानिसको आफ्नो हैकमवादको प्रचार प्रसार गरेर विश्वलाई युद्धभूमिमा धकेल्नु भन्दा गौतम वुद्धको शान्तिको सन्देश फैलाउनु मुलुकका लागि धेरै श्रेयस्कर हुने कुरालाई अगाडि सारेको छ ।
दिन - यस कविताले मानव जीवनको वाल्यकालदेखि मृत्युसम्मको संकेत यसमा गरिएको छ र प्रत्येक दिनको सुनौलो विहानीले मानिसलाई उत्साह एवं आनन्दपूर्वक बाँच्न प्रेरण दिएको आभास यसमा रहेको छ ।
कुन उत्सवको तयारीमा - गरिबीको जाँतोमा पिँधिएका नेपालीहरु आफ्नो हैसियतलाई बिर्सिएर हृवीस्की ब्राण्डीको प्यालासँग मदहोस भएको देख्ने कविले त्यस्ता व्यक्तिहरु प्रति तीखो व्यङ्गयवाणको प्रहार यस कविताबाट गर्नुभएको छ ।
अस्मिताको खातिर - आजका मानिसहरुको स्वार्थान्धताको भुमरीभित्र रुमालिएको मानव जीवन र आफ्नो अस्मिता एवं अस्तित्वको खोजी यस कवितामा गरिएको छ ।
भावप्रष्ट बोलीहरु - सबै मानिसको भावना र दिल त स्पष्ट छ तर बाली चाहिँ अस्पष्ट छ । अभिव्यञ्जनात्मक रुपमा सबै कुरा राम्रो छ,तर व्यक्त भएपछि त्यहि कुरा बुझ्न सकिँदैन भनेर यहाँ कविले "क्रोचे"को अभिव्यञ्जनवादको व्याख्या गर्नुभएको छ ।
अथाह प्रश्न चिहृनहरु - सृष्टिको आदिम कालको परिकल्पना गरेर आजको मानव समाज र वातावरणलाई सुनौलो दृष्टिले व्याख्यन गर्दै भौतिकवादको अन्धो होडबाजीले कतै सुन्दर संसारलाई ध्वस्त त गर्ने होइन - भन्ने प्रश्न गर्दै मानव अस्तित्वको संरक्षण र सुरक्षाको लागि सबै एकजुट हुन आग्रह गरिएको छ र आजका वैज्ञानिकहरुले जन्माएका कृतिम सन्ततिहरुमा मानवतावादको फूल फुल्न नसक्ने कविको धारणा रहेको छ ।
कृतिम ब्रहृमाजीहरु - आजका कृतिम ब्रहृमाजीहरुले ब्रहृमाको सृष्टिक्रमलाई उछिनेर आफैलाई सृष्टिकर्ता मान्न थालेकोमा कविले यस्तो क्रियाकलापलाई जंगबहादुरले सत्ताप्राप्तिको निम्ति गरेको कोतपर्वको संज्ञा दिएकाछन् र हिरोशिमा र नागाशाकीको मानव विनाशकारी ध्वंशात्मक घट्ना पनि आजका भौतिकवादी महिषासुरहरुको चरमोत्कर्षो परिणती हो भन्ने आशय यस कविताको छ ।
विपत्तिमा परेकाछन् चराहरु - सृष्टिका सुन्दर जीवजन्तु र मानवजाति माथि कृतिम मानिसहरुको आडम्बरपूर्ण व्यवहारले गर्दा र प्रकृतिका यावत् जीवजन्तुहरु सन्त्रासमय वातावरणमा असुरक्षित जीवनको भारी बोकेर बाँच्न विवश रहेको आजका निरीह मानिस र जीवजन्तुमाथि भइरहेको आक्रमक समस्यालाई यस कविताले राम्ररी विश्लेषण गरेको छ ।
विभाजित छन् आकाशहरु - यस कवितामा मानिसले सार्वभौमसत्ताको रुपमा सम्पूर्ण ब्रहृमाण्डको विना रोकटोक यात्रा गर्न पाउनु पर्ने कुरालाई कवि टंकज्यूले अगाडि सार्नुभएको छ । तर आजका व्यक्तिगत इच्छा,आकांक्षा र स्वार्थले अभिप्रेरित भएका मानिसहरुले विश्ववन्धुत्व र मानवतावादलाई त्यागेर मानचित्रको आधारमा राष्ट्रलाई विभाजित गरेर आफूलाई शक्तिशाली देखाउन चाहेकोमा कवि असन्तुष्ट देखिनु हुन्छ ।
"संसार हो त्यो मानवताको
देश हो त्यो बन्धुत्वको
तर यहाँ विभाजित छन् आकासहरु"
लालीगुराँस - यस कविताले अभिधा अर्थमा नै नेपालको राष्ट्रिय फूल लालीगुराँसको महत्व र विशेषतालाई उजागार गरेको छ । नेपालको शोभा बढाउने र विदेशी पर्यटकलाई लोभ्याउने नेपालका पहाडि क्षेत्रमा फुल्ने लालीगुराँसले नेपालीहरुलाई हाँस्न र खुशी हुन सिकाएको छ । त्यसै गरी लालीगुराँसकै सौन्दर्यले गर्दा सारा सृष्टि नै रमाएको र सबै नेपालीको सपना साकार पार्ने सुन्दर फूल भएर जगमगाएको चर्चा गर्दै नेपाली र लालीगुराँसबीच घनिष्ठ सम्वन्ध रहेको संकेत यस कविताले दिएको छ ।
समयको डुङ्गा - यस कविताभित्र जिन्दगीलाई महासागर र समयलाई त्यस महासागरमा विचरण गर्ने डुङ्गाका रुपमा तुलना गरिएको छ । यसै गरी जीवनरुपी महासागरको यात्रामा निस्किएको प्रत्येक मानवयात्रीले सागरको छाल जस्तै विभिन्न जीवनगत परिस्थितिहरुसँग ठाक्किनुपर्ने र अन्त्यमा उपलब्धिविना नै यात्रा टुङ्ग्याउनु पर्ने जीवनको अन्तिम सत्यतालाई यसले बोध गराएको छ -
"जीवन गतिलाई मात्र अङ्गालिरहेछौं आशाको
समयको डुङ्गा
भोलि कहा पुग्ने हो थाहा छैन
के हुने हो थाहा छैन"
मान्छे आडम्बरी हुनसक्छ - प्रकृतिको सवैभन्दा उत्कृष्ट रचना मानव हो भने सबैभन्दा निकृष्ट रचना पनि मानव नै हो भन्ने आशय यस कवितामा व्यक्त गरिएको छ । आफूले श्रद्धा एवं विश्वास गर्दागर्दै पनि कुटिल एवं आडम्बरी आजका मानिसले आफूसँग विश्वासघात गर्न सक्दछ । प्रत्येक जङ्गलमा चन्दनको रुख नपाइए झैँ सबै मानिसहरु सज्जन र इमानदार नै हुन्छन् भन्न सकिँदैन । मुखका चिल्ला र पेटका चिप्ला आजका मानिसले आफूलाई धोका दिन सक्दछन् । तसर्थ समयमा नै सतर्क भएर अगाडि बढ्न सक्नु विश्वासघातबाट बच्ने उपाय हो भनेर कविले नीतिका कुराहरु अगाडि सार्नु भएको छ -
"सावधान !
अवसरको घुम्टो ओढेर
समाजमा बहुरुपी बन्नेहरुसँग
बाहिर राम राम बगलीमा छुरा लिनेहरुसँग"
भावनाको क्यान्भासमा दुनियालाई पोत्दा - यस कवितामा कविले भावनात्मक रुपमा समग्र मानवजातिको विवशता र व्यथालाई कलात्मक रुपमा आँकलन गर्ने कार्य गर्नु भएको छ । तर आफूले क्यान्भासमा उतार्न लागेको वा चाहेको मानव मुखाकृति उहाँ कतै पनि फेला पार्न सक्नुहुन्न,सबै मान्छेका मुहारहरु त्यसै त्यसै मुर्झाएका र हृदयभरि वेदना बोकेर फोस्रा हाँसो हाँस्न बाध्य भएका मानिसका चित्रहरु मात्र कविका नजरमा देखा पर्दछन् र कवि आफ्नो उदेश्य पूरा गर्न नसकेको गुनासो यसरी गर्नुहुन्छ -
"पुनःजन्माउन खोज्छु क्यान्भासमा
असिमित प्रतिविम्वहरु
तर तस्वीरहरु बोल्दैनन्
खुशीका मुस्कानहरु छर्दैनन्"
प्रेम सागर - यस कविताले प्रेमलाई समुद्रसँग तुलना गरेको छ । प्रेमरुपी सागरमा डुबेको मानिसलाई त्यसबाट टाढिन धेरै गाह्रो पर्दछ भन्ने कवि सम्वाहाम्फेको विचार यसमा छताछुल्ल भएर पोखिएको छ । प्रेमीकाको गजगामिनी हिँडाइ यौवन फक्रिएको अवस्था र उसको वैंशको उन्मादले उससँग समुद्रको अनगिन्ति तरङ्ग जस्तै कहिल्यै नसकिने मायाको जाल बिछ्याउने उत्कट अभिलाषा यहाँ यसरी पोखिएको छ -
"समुद्रको अनगिन्ती तरङ्ग जस्तै
नरित्तिने मायाको भण्डार
फैलिएर हृदयको नजिक आइपुग्छ
अनायस हराउँछु तिम्रो सौन्दर्यमा"
शहरको निद्रामा व्यूँझिएको म - आजको वैज्ञानिक उपकरण र यन्त्रहरुको अत्याधिक उपयोगले गर्दा यान्त्रिक जीवन जीउन बाध्य भएका शहरवासीहरुलाई व्यङ्ग्य गर्दै आफू मात्र मानव जीवनको उपयोगिता बुझेर सचेत भएको,तर शहरवासीहरु जागा हुन नसकेको गुनासो कवि यसरी प्रकट गर्नुहुन्छ -
"सँजीवनी भर्दैछु
बिहानीसँग ताजा भएर उठ्न सकोस् भनेर
तर अझै यो शहर गाढा निद्रामा परेको छ
ठिही परेको रातमा कठाङ्ग्रिएको छ ।"
जस्तैजस्तै - यस कविताले समग्र मानवजातिका अन्तर्हृदयका समान चाहना,भावना र वास्तविकतालाई एउटै संघारमा उभिएर विश्लेषित गर्ने कार्य गरेको छ । प्रकृत्रि्रदत्त यावत पदार्थले सबै मानिसलाई समान रुपले उपभोग गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ । उद्यपि जीवन भोगाईका क्रममा कहिले हर्ष ,कहिले विस्माद र आश्चर्यको अनुभूति गर्नु पर्ने विशेष परिस्थितिहरु सिर्जना हुने गर्दछन् । तर पनि जीवन भोगाईका अनुभूतिहरु सबैका उस्तै-उस्तै,जस्तै-जस्तै हुन्छन् भन्ने कविको भनाइ छ ।
यो जिन्दगीको नशा - यसमा विसङ्गतिभित्र अस्तित्वको खोजी गर्दै जीवनलाई बाध्यता र विवशताभित्र टुटेफुटेका आशाहरु सँगालेर बाँच्नु पर्ने नशाका रुपमा कविले जीवनलाई नियाल्ने कार्य गर्नुभएको छ । जसलाई नचाहँदा नचाहँदै पनि पिउनु र जीउनु पर्ने अपरिहार्य वास्तविकताको रुपमा दर्शाइएको छ ।
"थाहा छैन यसरी
पिउनु पर्ने हो कतिञ्जेल -
थाहा छैन यसरी
जिउँनु पर्ने हो कतिञ्जेल -"
छातिमा दौडिएको यो मन - यस कवितामा कविले मानवमनका तीन अवस्थामध्ये चेतन मनका भावावेग र गतिशीलतालाई आफ्नो जीवनगत भोगाई र सोचाइका क्रम प्रस्तुत प्रस्तुत गर्नु भएको छ । तीव्रगतिले चारैतिर बरालिने मनले कहिले अतीतको सङ्केत गर्दछ भने कहिले सुनौलो भविष्यको सुन्दर संसारको सृजना गर्दछ । समयको अनन्त क्षणसँग मनका भावनाहरु छातिमै मडारिने गर्दछन् । त्यतिमात्र होइन शङ्का र उपशङ्काले भरिएको मानव मन कहिले पश्चातापको भुमरीमा लगेर आफूलाई फ्याँकिदिन्छ भने भावशून्य भएर एक क्षण आफ्नो जीवनलाई मूल्याङ्कन गर्न लगाउछ र प्रत्येक विहानीको आगमनसँगसँगै मानव मनले नवीन यात्रा प्रारम्भ गर्दछ । वास्तविकता र यथार्थतालाई नाघेर यो मन चुलबुलाइ रहन्छ र मनलाई नियन्त्रण गर्न अत्यान्त गाह्रो छ -
"असीमित इरादा अँगालेर
हरदम छातीबाट दौडिएर संसार रिङ्छ यो मन
यथास्थितिको परिधि नाघेर चल्बलाइरहन्छ यो मन"
वर्षा - मानवजातिका निम्ति अझ त्यसमा पनि कृषिप्रधान राष्ट्र नेपालमा धान रोप्न अनुकूल समयका रुप वर्षा ऋतुलाई लिइने गरिन्छ । वर्षा ऋतुको प्रतिक्षामा धर्ती बसेको र यसको आगमनले सारा पहाड,पर्वत र सृष्टि नै मुस्कुराउने गरेको कुरालाई यसमा सङ्केत गरिएको छ । ऋतुको सङ्क्रामणका क्रममा वर्षा ऋतुको अत्यधिक महत्व यस कवितामा व्यक्त गरिएको छ ।
मेरो देश - कवि भूपि शेरचनले पनि 'मेरो देश' शीर्षकको कविता लेखेका छन् । तर भूपिको मेरो देश र कवि टंकको मेरो देशमा विषय वस्तुका दृष्टिले केहि भिन्नता रहेको पाइन्छ । यसमा अथाह जलस्रोतको धनी देश नेपालमा जलस्रोतको सदुपयोग हुन नसकेकोमा कवि चिन्तित हुनु भएको छ । त्यसैगरी राष्ट्रिय संस्कृतिको दिन-प्रतिदिन लोप हुन लागेको र विदेशी संस्कृतिको पछाडि नेपालीहरु लागेकोमा कवि दुख प्रकट गर्नुहुन्छ । गौतम वुद्धको देशमा अशान्तिको वास,वीर गार्खालीहरुको जडौरी प्रशंसा सुनेर मख्ख भएका नेपालीहरुले आफ्नो भेषभुषालाई टाइसुटले शोषण गरेकोमा कवि व्यथित र चिन्तित हुदै राष्ट्रवादी विचारलाई अगाडि सार्नुहुन्छ ।
इतिहास - बितेका घट्नाहरुको संस्मरणात्मक अभिव्यक्ति नै इतिहास हो,जस्ले मानिसलाई भविष्यको मार्ग निर्देशन गरेको हुन्छ । यहाँ कविले हामी नेपालीहरुको भौगोलिक इतिहास,राष्ट्रप्रेमको इतिहास,यस्तो पवित्र इतिहासभित्र रहेर देशको भविष्यमाथि खेलवाड गर्ने हिजडाहरुको इतिहासलाई अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले वस्तुस्थितिका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ ।
एक छाक - मानिसले एक छाकका निम्ति ठूलो संघर्ष गर्नुपर्दछ । यहि एक छाक टार्न नसक्दा कति मानिसहरुको जीवनलीला समाप्त हुन्छ भने अर्काको छाक खोस्ने परिपाटीले गर्दा कतिपय मानिसले लाचार भएर बस्नुपर्छ । तर्सथ प्राणको पर्यायवाचीका रुपमा एक छाकको आवश्यकता पर्दछ भनेर यहाँ आर्थिक समानतालाई विशेष जोड दिएको छ ।
वैंशको खोजीमा - वृद्धावस्थातर्फ लम्किएपछि प्रत्येक मानिसलाई आफ्नो वैंशको सम्झना आउने गर्दछ । विगत जीवनका रमाइला क्षणहरुले आफूलाई लोभ्याइरहने गर्दछ र कवि टंक पनि यस कविताको माध्यमबाट आफ्नो मात्र होइन प्रायः सवै यौवनावस्थाबाट पार भैसकेका मानिसहरुलाई अतीतका दिन सम्झना विवश बनाएर वैंशालु उन्मादका क्षणहरुलाई अत्यन्त सौहार्दका साथ कवि यसरी विश्लेषण गर्नुहुन्छ -
"बैँशालु उन्मादहरु
भरिन थाल्छन् आफैँ स्फूर्ति
खुम्चिएर बास बसेका तनहरु
अनायस पवनको एक झोक्काले"
नयाँ प्रयासहरु - मानिसले आफ्ना जीवनमा केहि गरेर देखाउनु छ भने नयाँ नयाँ प्रयासहरु गर्नुपर्दछ भन्ने कविको चिन्तनलाई यस कवितामा अगाडि सारिएको छ । सुख र दुःखका दुइ बाटाहरु पहिचान गरेर आफ्नो जीवनमा प्रसन्नता ल्याउनु छ भने अनि आफ्नो पहिचान र प्रतिष्ठालाई सगरमाथा झैँ उच्च राख्नु छ भने र आफ्ना भावनालाई सुरक्षित राखेर समाजमा देखा परेका विकृति र विसङ्गतिको अन्त्य गर्नु छ भने मानवहृदयमा नवीन प्रयासहरुको जागृति हुनु नितान्त आवश्यक छ भन्दै समग्र मानव जातिको जागरणले नै सांसारिक सृष्टिलाई सुन्दर बनाउन सक्छ -
"त्याग र तपस्यामा अजेय साहस बटुलेर
नयाँ प्रयासहरु हृदयमा झयाङ्गीनु
नितान्तै आवश्यक हुन्छ ।"
समय - समय बलवान् एवं प्रवाहशील छ । यसलाई राक्न सकिँदैन,नजानिँदा नजानिँदै समयले हामीलाई जीवनको अन्त्यतिर धकेलिरहेको हुन्छ । त्यसैले समयमा नै मानिसले आफ्नो जीवनको लक्ष्य प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नुपर्दछ । अन्यथा बितेको समयलाई भेट्ने कोशिस गर्दा पश्चातापका अतिरिक्त केहि पनि हात लाग्न सक्दैन भन्दै कविले सबैलाई समयमा नै सचेत हुन आग्रह गर्नु भएको छ ।
जीउनुका अनेकौँ छालहरु - यस कवितामा जीवनलाई समुद्रको तरङ्गसँग तुलना गरिएको छ । जसरी समुद्रको छाल किनाराका ढुङ्गे भित्तामा आएर प्रताडित हुदै पुनः फर्किन्छन् । त्यसै गरी उत्कर्षमा पुगेको जीवन उत्कर्षमा र कहिले शिखरमा पुगेको जीवन फेदीमा पुग्न विवश हुन्छ भन्दै -
"छचल्किदा रहेछन् त्यहाँ पनि
छाल उपछाल हुँदै
जिउनुका अनेकौं छालहरु
समुद्रको भीषण छालसरी !" भन्नुहुन्छ ।
प्यारो गाउँको सम्झनामा - कविले यस कवितामा आफ्नो जन्मस्थान कुरुले तेनुपाको सम्झना गर्दै जीवन भोगाईको क्रममा विदेशिनु परे पनि आफ्ना बाल्यकालका हँसियाली एवं सुशियाली थाहै नपाई बिताइएको आफ्नो जन्मस्थानले आफूलाई समय-समयमा झक्झकाउने र अतीतका जीवनका क्षणहरुले आफ्नो हृदयमा गहिरो चोट पुर्‍याएको आभास यसमा प्रष्ट गरिएको छ । त्यसैगरी गाउँको उकाली-ओराली,पहाड-पखेरा,नदी-नाला,छाँगा-छहरा अनि लालीगुराँस,सरल ग्राम्य जीवन र साउने झरीले कविलाई सधैँ खोज्ने गरेको तर आफू आउन नसकेको सङ्केत गर्दै जन्मभूमिको गरिमा र महिमालाई यहाँ स्पष्ट पारिएको छ ।
देशको आत्माकथा - नेपाल राष्ट्रले दिन-प्रतिदिन झेल्नुपरेको समस्यालाई यस कविताले अत्यन्त संवेदनशीलताका साथ विश्लेषण गरेको छ । कवि आफू पनि यही देशको नागरिकको हैसियतले देशको पीडालाई केही हदसम्म भए पनि मलमपट्टी लगाउन सक्रिय देखिनु भएको छ । तर निमुखा नेपाली जनताहरुमाथि देशका ठूलाबडा भनाउँदाहरुले गरेको षड्यान्त्र र क्रुरताले गर्दा देशको अवस्था अत्यन्त जर्जर बन्न पुगेको र देशभित्र-भित्रै आफ्नै दुःख र पीडाका घुट्को पिएर बाँच्न विवश रहेको देशको बाध्यता बुझिदिन सबै नेपालीहरुसँग आग्रह समेत गर्नु भएको छ ।
हर्के - नेपाली समाजको निरिह प्राणी हर्केलाई पात्र बनाएर उसका माध्यमबाट स्वदेश एवं विदेशमा बेरोजगारीको समस्याले गर्दा चारैतिर भौँतारिँदै हिँडेका आजका युवा-यवतीहरुको जल्दोबल्दो समस्यालाई यस कविताले स्पष्ट पारेको छ । जीवनमा अनेकौँ योजनाहरु बनाएर जीवन सङ्र्घष्ाको मैदानमा उत्रिएका हर्केजस्ता नेपालीहरुका जीवनमा शून्यता सिवाय केही हात लाग्न सकेन । परिस्थितिको ज्वलनमा जलिरहेको हर्केको आत्माले शीतलताको छहरी प्राप्त गर्न नसके झैँ आजका नेपाली युवा-यवतीहरुलेआफ्नो जीवनमा सुख एवं शान्तिको अनुभूति गर्न सकेका छैनन् र आफ्नो मृत्युको घोषणा आफै गरेर जिउँदो लाश लिएर अनिश्चित दिशााको यात्रा गर्न बाध्यात्मक परिस्थितिलाई विश्लेषण गर्दै गरीबीको ज्वालामा पिल्सिएका नेपालीहरुको चित्रण यसले गरेको छ ।
म एउटा यात्री हुँ- सृष्टिको शृङ्खलामा जन्मिएका सबै मानिसहरु आ-आफ्नो प्रारब्धअनुसारको छोटो-लामो यात्रा गर्न आएका हुन् । यहाँ कवि आफूलाई यस अनन्त यात्राको यात्रीका रुपमा अनेकौँ जटिलता र विवशताभित्र भावना र कल्पनाको सागरमा डुबेर बग्ने हरियाली कतै मरुभूमि,कहिले सहयात्री र कहिले एक्लै कठिन परिस्थितिका बावजुद पनि आस्थाको दीप बालेर अविदितको यात्रा गरिरहनुपर्ने मानव विवशतालाई साधारणीकरण गर्दै आफ्ना जीवनगत अनुभूतिहरुलाई यसमा समेट्नुभएको छ ।
कम्प्यूटर साथी - आजको वैज्ञानिक उन्नति एवं प्रगतिले सूचना एवं प्रविधिका क्षेत्रमा ल्याएको आमूल परिवर्तनले विश्वलाई नै एउटा गाउका रुपमा उपस्थित गर्राई सकेको छ । जसले विश्वमा भएका र घटेका घटनाहरुलाई सहज रुपमा आफ्ना कम्प्यूटर साथीबाट थाहा पाउन सकिन्छ । आजको मानिसलाई विश्व गतिविधिलाई बुझनको लागि कैयौँ दिन लगाएर विश्वको यात्रा गरिरहनु पर्दैन भनेर यस कवितामा कम्प्यूटरको सामर्थ्य,उपलब्धि एवं मानव-मस्तिष्कको चमत्कारिक आविष्कारलाई प्रशंसा गर्दै यसको माध्यमबाट विश्वबन्धुत्व,विश्वशान्ति र मानवतावादी सन्देश प्रचार-प्रसार गर्न कविले विश्वसामू आग्रह गर्नुभएको छ ।
"पठाइरहेछु सन्देश शान्तिको
जहाँ जहाँ अशान्त हुन्छ
त्यहाँ त्यहाँ पुर्‍याई देऊ
हृदयमा प्रेमका गीतहरु गुञ्जाइदेऊ"
सपना - अवास्तविक वस्तुहरुको क्षणिक प्राप्ति र छोटो समयका थोरै सुखानुभूति पाउन सकिने समयलाई हामी सपनाको संज्ञा दिने गर्दछौँ । कतिपय सपनाहरु पूरा हुने गर्दछन् भने कतिपय अधूरा,तर यहाँ कवि टंकज्यूले देख्नु भएको सपनायुगीन परिवेश र परिस्थितिका निम्ति ज्यादै सान्दर्भिक र उपयुक्त रहेको छ । आजको अशान्ति र अराजकताले आक्रान्त भएको युगमा गौतम बुद्ध,महात्मा गान्धी एवं नेपोलियनजस्ता व्यक्तिहरु जन्मनुपर्ने सपना उहाँले देख्नु भएको छ ।
"मेरा सपनाहरु
नेपोलियनको भन्दा कुनै फरक छैन
गौतम बुद्घको भन्दा कुनै अन्तर छैन
महात्मा गान्धीको भन्दा कुनै भिन्न छैन"
विडम्बनाभित्रको म - विडम्बनाको दुःखद परिस्थितिमा प्रायःजसो आजका सबै मानवजातिले आफ्नो जीवनरुपी रथलाई गुडाइरहेकाछन् । यहाँको प्रत्येक मानिसको जीवन सन्त्रास,शङ्का-उपशङ्का,आशा-निराशा,केहि प्राप्ति र विछोड,लुप्त हुँदै गएको भाइचाराको भावना र प्रवेश गर्दै गएको व्यक्तिवादी हाली-मुहालीले कवि टंकज्यूलाई अत्यन्त चिन्तित तुल्याएको छ । कवितामा कवित आफूलाई मानिसहरुको भिडभित्र पनि एक्लो भएको महसुस गर्नुहुन्छ र कतै कतै आफूले आफैलाई नै भुलेको पो हो कि भन्ने भान पनि उहाँमा परिरहेको छ । जसले गर्दा मानिसले मानिसलाई नै विश्वास गर्न नसक्ने विडम्बना आजको युगमा सृजना भएको ठहर उहाले यसरी गर्नुभएको छ -
"निर्मोही बनेका छन् आफन्तहरु
एक्लो बनेका छन् हुलमा रहने प्राणीहरु
उपस्थिति आफैँमा दुष्ट बनेको छ ।"
आत्मविश्वासको उज्यालोमा - प्रत्येक मानिसले आत्मविश्वासको चहकिलो राँको बालेर आफ्नो कर्तव्यलाई पहिचान गरी अगाडि बढ्नुपर्दछ । यसरी अगाडि बढ्दा असफलताभित्र पनि सफलता लुकेको देख्न पाइन्छ । जीवनका अनेकौँ गोरेटाहरु आत्मविश्वासबाट कारिएका हुन्छन् । जीवनरुपी समुद्रमा हामफालेपछि खुट्टा कमाउनु हुँदैन, आफ्ना इच्छा,आकांक्ष र चाहनाहरुलाई कैदी बनाएर हीनतावोध अग्निले ग्रसित हुनुहुँदैन । साहसको दियो बालेर अगाडि बढेको खण्डमा अवश्य पनि सफलताको शिखरमा पाइला टेक्न सकिन्छ भन्दै सबै मानवजातिलाई आत्मविश्वासका साथ अगाडि बढ्ने प्रेरणा यस कविताले दिएको छ ।
मान्छेले मान्छेबाट वञ्चित गर्नुमा - यस कवितामा कविले मानवतावादको गहकिलो तर्क अगाडि सार्दै कुनै पनि मानिस कूल,जात,धर्म,धन-सम्पतिको आधारमा ठूलो हुदैन । यदि यिनै कुराहरुका आधारमा मानिसलाई भेदभाव गरिन्छ भने त्यो दैव,भाग्य,भावी आदि कसैको पनि दोष नभएर केवल एउटा मानिसले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न र ठूलो हुनको लागि गरेको जाल र षड्यान्त्र मात्र हो भन्दै मानिसका नैर्सर्गिक अधिकारमाथि प्रतिबन्ध लगाउनु मानिसले मानिसकै शोषण गर्नु मात्र हो र यसो गर्नु ठीक छैन भन्ने कविको मनसाय रहेको छ ।
विदेशी प्रेमिकाप्रति - यो प्रतिकात्मक कविता हो । यसमा कविले अन्नपूर्ण सगरमाथा आदि हिमालहरुको महत्व विदेशीहरुले मात्र बुझन सके । तर यसै देशका नेपालीहरुले भने बुझन सकेका छैनन भन्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ । नेपालका हिमशृङ्खला र हिमाली सौर्न्दर्यताले आफ्ना विदेशी प्रेमीकासँग आफ्नो र यस नेपाल देशको गौरवगाथा गाइदिन,त्यसैगरि लोप हुन लागेको नेपालीहरुको रीतिस्थिति र गौरवमय परम्परालाई जोगाईराख्न नेपालप्रेमी विदेशी प्रेमिकासँग गरेको अनुनय विनय यसमा प्रकट गरिएको छ जसले नेपालीहरु आफ्नो देशको संरक्षण गर्न चाहँदैन भन्ने वास्तविकतालाई समेत उजागार गरेको छ ।
हामी - सर्वनामका रुपमा प्रयोग गरिएको हामी शीर्षात्मक कविता कवि भूपि शेरचनले पनि लेखिसकेका छन् । तर समयको बदलिँदो परिस्थितिले गर्दा कवि भूपिको हामी र कवि टंकको हामीको विषयवस्तुमा धेरै परिवर्तन भएको पाइन्छ । विश्वका सबै मानव एउटै ब्रहृमाण्ड र आकाशको छहारी ओढेर हुर्कने गर्दछौँ । प्रकृतिका सुन्दर उपज हामी मानव आफ्नो प्राण र अस्तित्वको सुरक्षाका निम्ति सुख र दुःखसँगै आफ्नो जीवनलाई साट्दै जीवनरुपी मैदानमा यात्रा गरिरहेका हुन्छौँ । यहाँ सबैको बस्ने र बाँच्ने अधिकार छ,कसैले कसैको जीवनलाई अपहरण गरिदिनु हुँदैन । यो ब्रहृमाण्ड समग्र मानवजातिकै साझा फूलवारी हो । यहाँ हामीले एक आपसमा भातृत्व र विश्वबन्धुत्वको भावनालाई साटासाट गरेर बस्नुपर्दछ । आ-आफ्नो जीवन भोगाइको व्यस्ततामा हराए पनि हामी सबै एउटै सृष्टिका उपज मानव एक हौँ भन्ने एकत्व बोधको भावनालाई यसमा विश्लेषण गरिएको छ ।
एउटा युग - कवितासंग्रहको अन्तिम शीर्षकका रुपमा रहेको 'एउटा युग' कविताले सृष्टिक्रम भनेको युगौँ-युगको बदलिँदो परिस्थिति हो । प्रत्येक युगको आफ्नै इतिहास रहेको हुन्छ,यसमा हरियाली हुन्छ,फूलबारी हुन्छ,यसै गरी खेतबारी,बालीनालीसँग युग बाँचेको हुन्छ । युग र मान्छे भिन्न हुन सक्दैन । युगकै परिस्थिति एवं परिपाटीसँग घुलमेल भएर मानिसले बाँच्नु पर्दछ । कवि,साहित्यकार लेखकहरु पनि युगकै उपज हुन् र उनीहरुका कलमले युगकै व्याख्या एवं विश्लेषण गर्नुपर्दछ । युगका समस्या,विवशता एवं खुशीयाली लेख्न कविले जोसिलो कदम एवं कलम चलाउन उत्प्रेरित हुन सक्नुपर्दछ । आफ्नो श्रमको अवमूल्यन नै किन नहोस् भनेर सबै कवि-कलाकारहरुलाई यसरी उत्प्रेरित गर्नुहुन्छ -
"एउटा युग लेख्नलाई
चाले हुन्छ जोसिलो कदमहरु
बोके हुन्छ भरिला उद्देश्यहरु
जहाँ रङ्गीएर आफ्नै श्रममा
मान्छे
एउटा युग बनेको हुन्छ ।"
यसरी समसामयिक कविताधाराका युगाकवि टंक सम्वाहाम्फेको "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" शीर्षकको ४१ वटा फुटकर कविताहरुको सँगालोको रुपमा रहेको कवितासँग्रहभित्रका कविताहरुको छाटो अवधिममा शीर्षक र त्यससँग सम्बन्धित विषयवस्तुका आधारमा प्रभाववादी समालोचकीय सिद्धान्तमा आधारित भएर सरर्सर्ती नियाल्ने कार्य गरेको छु ।
कथा,मुक्तक आदि विधाहरुमा पनि कलम चलाइसक्नुभएका सम्वाहाम्फेज्यूको कृतिको रुप धारण गर्ने अवसर प्राप्त गरेको यस कवितासंग्रहका कविताहरु प्रारम्भिक चरणका भन्दा उत्तरोत्तर चरणमा परिष्कृत एवं परिमार्जित हुदै राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय विषयवस्तुलाई आत्मसात् गर्न सफल रहेका छन् । वाणिज्यशास्त्रका विद्यार्थी भएर पनि साहित्यतर्फअभिरुचि राखी नेपाली भाषा र साहित्यप्रति अनुराग राखेर उहाँले साहित्य-सिर्जनाका निम्ति नेपाली नै अध्यायन गरिरहनु पर्दैन,योग्य प्रतिभाबाट जुनसुकै समय र जस्तोसुकै परिस्थिति र परिवेशमा पनि आफ्नो राष्ट्रभाषामा कविता लेख्न सकिन्छ भन्ने उदाहरणसमेत उहाँले आफ्ना कविताको माध्यमबाट दिइसक्नुभएको छ । कविता पढेको सुन्दा नाक खुम्च्याउने आजका युवापिढीलाई समेत टंकज्यूले आफ्ना साहित्यानुराग र उत्कृष्ट कविताहरुको प्रस्तुतिबाट सचेत गराउनुभएको छ ।
हरेक क्रियाकलापलाई आर्थिक दृष्टिकोणले मात्र विश्लेषण गरिने आजको युगमा कवि एवं साहित्यकारहरुको परिश्रम र पीडालाई बुझिदिएर कृति प्रकाशन गरिदिने र साहित्यिक विधाहरुको मर्म बुझेर पढि दिने संस्था एवं व्यक्ति प्राप्त गर्न निक्कै प्रतिक्षा गर्नुपर्ने र सरकारले पनि त्यति वास्ता नगरेको यस परिप्रेक्षमा व्यक्तिगत प्रयास र नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङबाट प्रकाशित गरिएको यो कृति आजका समसामयिक धाराका युवाकविहरुका कविता कृतिभन्दा कम महत्वको छैन भन्ने मेरो मूल्याङ्कन रहेको छ । तर देशका प्राज्ञिक संघ-संस्थादेखि लिएर हरेक क्षेत्रमा आक्रान्त भैसकेको राजनीति र नातावाद -कृपावाद प्रवृतिले यसको कतिको मूल्याङ्कन गर्ने हो त्यो म भन्न सक्दिन । तर प्रथम पटकको प्रयासमा नै प्रकाशनयोग्य कविता लेख्न सक्षम हुनुभएका कवि टंक सम्वाहाम्फेले आगामी दिनमा यीभन्दा उच्चस्तरिय कविताकृति र अन्य विधाहरुको प्रकाशन गरेर प्रवास मै रहेर भए पनि नेपाली भाषा र साहित्यको विकास र समृद्धिका निम्ति कलम चलाउनु नै हुनेछ भन्ने कुरामा विश्वस्त हुँदै आगामी दिनमा उहाँका अझ राम्रा कविता पढ्न पाइयोस् । यो लाभ नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङले मात्र उपभोग नगरोस् नेपालका नेपालीहरुलाई पनि यसमा सहभागी गराइयोस् भन्दै बौद्धिक पलायनको रुपमा विभिन्न विदेशी भूभागमा छरिएर रहनुभएका बौद्धिक नेपाली जमातलाई कवि टंकज्यूबाट आफ्नो देश,भाषा,संस्कृति,परम्परा र रीतिरिवाजको आफू जुनसुकै ठाउँमा बसेर पनि सेवा एवं संरक्षण गर्न सकिँदो रहेछ भन्ने प्रेरणा मिल्न सकोस् भन्ने कामना गर्दछु ।
अन्त्यमा लाभ-हानी,मान-सम्मान,उपाधि-पुरस्कार आदिको परिधिभन्दा माथि उठेर नेपाल राष्ट्र एवं नेपाली भाषा र साहित्यको प्रचार प्रसार एवं विकासका निम्ति उहाँको कलम नराकियोस् निरन्तररुपमा साहित्य साधनातर्फअभिरुचि बढ्दै जाओस् यो त प्रथम प्रयास मात्र हो , उहाँ जस्ता युवा प्रतिभाबाट नेपाली साहित्यले गरेको आशा भरोसा पूरा हुन सकून्,अहिलेलाई यति नै ।
समीक्षक - श्री मैवाखोला उच्च माध्यमिक विद्यालय ढुङ्गेसाँघु ताप्लेजुङका शिक्षक हुनुहुन्छ ।र नेपाली साहित्यबाट एम.ए.गर्नु भएको हो ।

युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुसंग अल्मलिन खोज्दा

2008-06-01T21:36:00.001-07:00

पद्मप्रसाद काफ्ले
"बञ्जर भूमि पनि बन्छिन् उर्वरा साधना पुगे"
धनकुटा जिल्लाको कुरुले तेनुपा गा.वि.स.मा निवासी समाजसेवी सेरवहादुर लिम्वूकी धर्मपत्नी बुधरानी लिम्वूको पेटपुछाउनी अथवा कान्छा सुपुत्र कवि टंक सम्वाहाम्फे "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कविता संग्रहका काव्य सर्जक हुन् । सामान्य परिवेश र साधारण पारिवारिक पृष्ठभूमिमा उम्रिएको विरुवा पनि उचित मलजल पाएमा फैलिन र झाङ्गीन सक्दोरहेछ भन्दा अत्युक्ति हुदैन । शिक्षाको उज्यालो घाममा सबैले रमाउन पाउँनु पर्छ भन्ने मान्यतालाई अङ्गीकार गर्ने र आफ्नो जीवन शैक्षिक साधनामा संलग्न गराउने साधकको रुपमा सेरबहादुर लिम्वूलाई चिन्न र चिनाउँन सकिन्छ । आफ्ना सन्तानलाई पनि आफू अनुसारको शिक्षादीक्षा दिन परिवेश जुटाउन सदैव अग्रसर हुने अभिभावकको न्यानो एवं पवित्र ममताबाट टंक सम्वाहाम्फेले ग्रामीण परिवेशबाट पाएको शिक्षाको उत्कर्षलाई उजागार गरेकाछन् ।
सहृदयी वा सहज प्रतिभालाई कुनै पारिवारिक पृष्ठभूमिले असर गर्दोरहेनछ ,परिवेशले कठ्याउदैन,वातावरणले प्रभाव पार्दोरहेनछ क्षेत्रले ठाउँछेक्न सक्दोरहेनछ,अविरल नदी प्रवाहको गतिमा बालुवाको वाँध जस्तै,प्रचण्ड वायुवेगमा कपडाको पर्दा झैँ आफ्नो गन्तब्य अविरल,निर्वाधरुपमा सुचारु हुँदोरहेछ ।
नेपाली साहित्यको प्राथमिक,माध्यमिक एवं आधुनिकका भवनको झयालबाट चिहाउँदा कुरुले तेनुपा माध्यमिक कालमा "अदभूत रामायण" लिएर रमाकान्त बराल उदाएको कुरा इतिहासले वताएपछि आधुनिक कालमा वि.सं.२०१८ सालमा क्लासिकलवादलाई प्रधानता दिई "नेपाली भजनमाला" लिएर अग्निप्रसाद बराल लोकलहरी उराल्न सफल थिए भने सोहि अवधिमा आयामेलिक समयलाई स्वच्छन्दतावादको उपयोग गर्दै टंक सम्वाहाम्फे देखा परेकाछन् "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु"लिएर । आधुनिक आयामेलिक स्वच्छन्दतावादको भुने भिरेर साहित्यिक साधनाकर्मिहरुका समीपमा आफ्नो दिमागी कसरतको प्रतिफल युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु थप निधिको रुपमा नेपाली साहित्यको फाँटमा फूलाएकाछन् ,फलाएकाछन् कवि टंक सम्वाहाम्फेले । कृतिका रुपमा तेस्रो थुंगो भएपनि स्वच्छन्दतावादी साहित्यको पहिलो सिर्जना हो "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" यस ठाउँको लागि ।
पारिवारिक पृष्ठभूमि र गाउँले वातावरणले असर नगरेका र ब्यवधान नपुर्‍याएका ब्यक्तित्वका सामुन्ने परिवेश नै छैन भन्ने आधुनिक साहित्यकार भनाउँदाहरुलाई भने गतिलो थप्पड दिएको मान्नु पर्दछ । यथार्थ वा सत्य तीतो हुन्छ भूतलाई परै छाडौँ अतीत अतीत नै रहेको छ । पढाइको दौरान कै अवसरमा निर्माण साहित्यिक पत्रिका तिर वि.सं. ०४४/०४५ तिर 'मन' लिएर साहित्यिक क्षेत्रमा फूटबल खेल्न उभिएका र अन्य फूटकर कविता लिएर नवोदित र पुरातन कवि तथा लेखकहरुका संगतमा परेका कवि सम्वाहाम्फे ०४७/०४८ तिर हुइकिन्छन् दक्षिण कोरिया तिर ।
रोजगारीको खोजमा वैदेशिक यात्रामा लागेका कवि टंक सम्वाहाम्फेको कविहृदय कोरिया तथा हङकङमा पनि उर्वर रहेछ भन्ने कुरा प्रस्तुत काव्यको 'आफ्नै कुराले' छर्लङ्ग्याएको छ ।
सायद उनलाई "चौविसेको मुस्कानले" चसक्क चस्कायो होला, "बस्ति देखि शहर सम्मले" चिमोट्यो होला,साथै कुरुले तेनुपाका सुगन्धि र बुकी फूलको सुवासले नाक रसायो होला । विदेशमा बसेर स्वदेशको माया गर्ने माया र प्रेमका पारखीहरुमा प्रेमको खेति गर्ने कृषकहरुमध्ये एक स्रष्टाका रुपमा टंक सम्वाहाम्फेलाई लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना गरेकाछन् सर्जकले ।
प्रस्तुत "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कविता संग्रह एकचालिस थुँगाको सँगालो साहित्यिक मैदानमा परेक खेल्न लागेको छ । आफ्नो कवितामा च्याम्पियनशिप प्रदर्शन गर्न लागिरहेको छ । कविता अविरल गतिमा सलल्ल बगेकाछन् नदीको प्रवाह मिसिएर भावनाका चरणहरुलाई संगालेर सुमधुर काव्यसंगीतमा सल्वलाएर कवितामा मिठास छ,शब्द विन्यास र प्रतीक एवं विम्वहरुको प्रयोग,समायोजन प्रवल रहेको छ । आयामेलिक धारा स्वच्छन्दतावादलाई अंगालेर आधुनिक कविता फाँटमा सैर गर्न सिपालु देखिन्छन् कवि सम्वाहाम्फे । डाँडा,भीर,पाखा,पखेरा लालीगुँरास र बुकी फूलसंग मितेरी लाउँदै गाउँघरको अपार मायामा रङ्गीएका कवि मनका अत्यासहरुलाई असरल्ल नछाडि प्रवल मनोवलमा अडयाएर सामाजिक परिवेशलाई आधुनिक युगमा डोर्‍याउन सफलछन् कवि टंक सम्वाहाम्फे ।
प्रस्तुत "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कविताहरुले आजको वैज्ञानिक युगमा भौतिक विज्ञानको चरम उन्नति जडवादको उर्वर फाँटमा उदीयमान विद्वानहरुलाई वुद्ध बनाएर कविले प्रस्तुत कविता संग्रहको एक थुङ्गाले आधुनिक विद्वानहरुको वौद्धिकतालाई नृशंस नरसंहारमा लागेको देखि चुनौति दिएकाछन् कविले । अणु प्रमाणु शक्तिका प्रणेताहरुद्वारा प्रतिपादित सिद्धान्त हातमा लिएर नरसंहार गर्न उद्यत कठोर हृदयप्रतिको प्रहार अवश्य पनि उनीहरुको हृदयमा पुग्नुपर्दछ । परमाणु सिद्धान्तलाई मानव विकासमा उपयोग नगरेको अवस्थामा दिक्क मान्दै कविले ती वुद्धको शिष्टभाषामा आलोचना गर्न समेत पछि नपरेको पाईन्छ । कविले यसरी व्यक्त गर्छन कवितामा -
"भूल हुन नदेऊ
ननिम्त्याऊ विध्वँसका क्षणहरु
यसरी जिउदै मृत्यु अँगालेर"
"आफैँ राँड देशै भाँड" भन्ने उखान चरितार्थ गर्न उद्यत आजका वुद्ध बुद्धु त होइनन् - यदि बुझ पचाएर वुद्धत्वको दुरुपयोग भए गरेमा पक्कै अर्को वुद्ध जन्मनेछन् र उनबाट तिम्रो दुर्वुद्धत्व बलत्कार हुन सक्नेछ भन्ने हाँक दिन पनि पछि परेका छैनन् कवि टंक ।
"ए ! बुद्घहरु हो
जन्मन सक्छ अवश्य
तिमी उभिएको भूमिमा पनि अर्को बुद्घ"
आजको विश्व यद्यपि अशान्ति तिर धकेलिएको छ तथापि त्यो परिस्थिति कायम रहन सक्दैन आजको मान्छे अशान्ति र युद्धप्रति प्रतिदिन अभिप्रेरित भएको छ,युद्धको विभीषिकामा जो कोही होमिएको छ,जुनसुकै तरिकाले चाहे विद्वान,वैज्ञानिक,कलाकार र कीटपतंग समेत यस्तो परिवेशमा मान्छे बम वनेर विस्फोट हुन चाहला,युद्धको भुमरी मचाउन चाहला तर त्यस्तो परिस्थिति उपयुक्त छैन र आजको युगमा युग सापेक्ष छैन भन्ने सन्देश दिन कवि सफलछन् यसरी -
"सम्झौताका पत्रहरुमा
बन्धुत्वको हस्ताक्षर गर
र उडाउ शान्तिका सेता परेवाहरु"
वास्तवमा पारस्परिक विरोधाभासमा उत्रनु आजको फेसन भएता पनि तीतो सत्यतालाई वान्धवाभासमा अपरिहार्य भएको छ । शान्तिका सेता परेवा उडाउनु आजको आवश्यकता हो भन्ने अभ्रि्राय स्पष्टरुपमा गरेकाछन् कविले ।
प्रस्तुत "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कृतिको रुपमा प्रस्तुत गर्दा कवि युद्धको विभीषिका र मानव व्यवहारलाई कुरुक्षेत्रको लडाकुसँग तुलना गर्दै नरसंहारको कठोर वेदनालाई सहन गर्न नसकि तड्पिन्छन् र मपाईँत्वका हिटलरहरुलाई देख्दा पीडा खप्न नसकि आफ्ना छटपटाहट यसरी पोख्छन् -
"आफैलाई योद्घा सम्झने वैरीहरु
यसरी जिउ"दै मृत्य अ"गालेर
जुझारु समयको रुखो छातीमाथि
अणु परमाणुको सान्निध्यमा उभेर
पुकार्न बाध्य भएका छन् भातृत्व प्रेमले
शान्ति !
शान्ति !!
युद्घभित्र उभिएका बुद्घहरु"
आफ्नो सिर्जना भित्रका पत्रहरुमा कविले"युद्घभित्र उभिएका बुद्घहरु" वाहेक अन्य पत्रदलहरुमा पनि कविका भावना राष्ट्र भावनाका रुपमा उतारेकाछन् । इतिहासको सपनामा सैर गर्दै देशको आत्माकथा,हर्के देख्न पुगेका कवि सम्वाहाम्फे मान्छेको आडम्बरमा दिक्क हुन पुग्छन् । वास्तवमा आजको विश्व मानव समुदायको भावनात्मक चरित्र चित्रण गर्न विम्व र प्रतीकका माध्यमबाट सफलछन् कवि सम्वाहाम्फे ।
प्रस्तुत "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" कविता संग्रहको आवरण आकर्षक तथा भित्री पृष्ठहरु अमूर्त चित्रले संगालिएका भावात्मक दृश्य भएकोले स्वयंमा पनि प्रशंशनिय त छ नै त्यसमा पनि शब्द समायोजन र विम्व तथा प्रतीकको प्रतीकतालाई झनै राम्रो विन्यास गरिएको छ । प्रस्तुत कविता संग्रह कुरुले तेनुपाको गौरव र नेपाली साहित्यिक बजारको प्रतिस्पद्धात्मक सौरभ हौ । यस साहित्य जगतमा कवि सम्वाहाम्फे अग्रसर हुदै जाउन,। राम्रा राम्रा रचनाहरु नेपाली साहित्यमा थप्दै गएर उनको वेग्लै छवि वनोस् । किनकी साहित्य भनेको समाजको दर्पण हो यसले समाजको वास्तविक चरित्र चित्रण गर्दछ तर्सथ कविको निरन्तर उन्नतिको कामना गरौँ ।

युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुलाई नियाल्दा

2008-06-01T21:34:00.000-07:00

व्याकुल माहिंला
नेपाली वाङमयको श्रीवृद्धि गर्ने कार्यमा हङकङमा रहेका नेपालीहरु विगत एक दशक यतादेखि सक्रियरुपमा लागिपरेकाछन् । नेपाली साहित्यको संस्थागत विकास गर्न नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान,हङकङको स्थापना तात्कालीनमा नै भएको हो । जसले त्यहा नेपाली साहित्य र सांस्कृतिक विषयमा विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गर्नुका साथै पत्रिका र पुस्तकहरु प्रकाशन गर्ने कार्य गर्दछ । त्यसै क्रममा आफ्नो पहिलो कृतिको रुपमा युवाकवि टंक सम्वाहाम्फेको ' युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु ' नामक कविता संग्रह प्रकाशित गरेकाछन् ।
टंक सम्वाहाम्फे काठमाडौको साहित्यिक माहौलमा चर्चा परिचर्चा पाईरहने नाम नभएर पनि विगत दुइ दशकदेखि नेपाली साहित्यको साधना गरिरहने एक परदेशी कुशल कवि हुन् । मुटुभित्र आफ्नो देशप्रतिको अगाध माया साच्नेहरुलाई भूगोलको जुनसुकै कुनामा बसे पनि आफ्नो देशको सेवा गर्न राज्यको सीमारेखाले नरोक्दो रहेछ । जसको उदाहरण ' युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु ' का स्रष्टा टंक सम्वाहाम्फे पनि बनेकाछन् । उनले नेपाली साहित्यको साधना गरेर प्रवासबाटै पनि वाङमयलाई टेवा पुर्‍याई रहेकाछन् ।
कविको यो पहिलो कविता संग्रह भए पनि कविताहरु निक्कै परिमार्जित छन् । कवितामा पोखीएका भावना र विचारहरु परिपक्क छन् । त्यसो त कविका फुटकर कविताहरु मधुपर्क,निर्माण आदि जस्ता स्तरीय साहित्यिक पत्रिकाहरुमा प्रकाशित भएका थिए । यस संग्रहमा उनले विगत एक दशक देखि दक्षिण कोरिया र हङकङमा बस्दा सिर्जना गरेका कविताहरु संग्रहित भएकाछन् । यी कविताहरुमा युगचेतना छ । विश्वमा भड्किरहेको अशान्ति,मानवीय आकांक्षा र उपलव्धि बीचको असमाञ्जस्यता, बढ्दो राजनीतिक संस्कारहिनता र हिंसा,आर्थिक अभाव एवं असमानता,सामाजिक विकृति र विसंगतिहरु आदिलाई विभिन्न विम्व,प्रतीक र शैलीमा प्रस्तुत गरेकाछन् ।
पर..........जंगलमा
धारिलो नंग्रा फिंज्याएर
खित्का छोड्दै थिए
हुचिलहरु
(आकास मान्छे र व्वासाहरु)
अणु-परमाणुको होडवाजीले हुने युद्ध विभीषिकाहरु,सत्ता प्राप्तिको लागि हुने बर्बरतापूर्ण विद्रोहहरु रोकिनु पर्दछ ,हाम्रो चाहाना शान्ति सुव्यवस्था हो भन्ने कुरा यसरी पोख्छन् -
जुझारु समयको रुखो छातीमाथि
अणु-परमाणुको सामुन्ने उभेर
पुकार्न वाध्य भएकाछन्
भातृत्व प्रेमले
शान्ति !
शान्ति !!
युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु
यस संग्रहका कविताहरुमा कविका मनगढन्ते कुराहरु छैनन् । आफ्नो समाज,राष्ट्र,विश्व एवं मानव समाजभित्र देखा परेका विभिन्न उतारचढाव,घट्ना दुर्घटना,विकृति विसंगतिहरुबाट उत्पन्न आश्वत संवेगहरु छन् -
फूलसंग रमाउने चराहरु
दिनहरु अनायास
हिंसामा अनुवाद भएपछि
आफ्नै वासस्थानमा
व्यथित छन्
(विपत्तिमा परेकाछन् चराहरु)
कवितामा विचार पक्ष सवल छन् । अत्यान्त समसामयिक छन् । यद्यपी कतिपय विचारहरु कविले जवरजस्ती पोखेजस्तो भान हुन्छ । कवितालाई सरल र सहज बनाउने पक्षमा कवि देखिदैनन् ।
संग्रहित कविताहरु पर्याप्त सार्थक देखिएता पनि कविका कविताहरुले उत्कृष्टता पाउन शब्द,विम्व र लय संयोजनमा अझै निक्कै कसरत गर्नु पर्ने देखिन्छ । भूमिकामा वरिष्ठ साहित्यकार इश्वर वल्लभ लेख्नुहुन्छ - ४१ वटा संग्रहित कविताहरुमा आफ्नै विम्व,प्रतीक या सम्प्रेषणात्मक स्वभाव हुन्छन् त्यसैले प्राप्त समयहरुमा निरीक्षण हुन कठिन पर्छ ।
यस कविता संग्रहको अर्थपूर्ण शिर्षक र आकर्षक आवरण हुनु पनि राम्रो पक्ष हो । वास्तवमा भन्नुपर्दा यस कृतिको गुणस्तरले गर्दा मात्र होइन सात समुद्रपारिबाट नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धि गर्न प्रकाशित कृति भएको कारणले पनि नेपाली साहित्यप्रति गर्व गर्ने जो कोही साहित्यकार एवं पाठकहरुले खोजी खोजी कृतिलाई अध्यायन गर्नु उपयुक्त देखिन्छ ।

युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुमा कवि टंक सम्वाहाम्फे

2008-06-01T21:32:00.000-07:00

गोविन्द विकल
समयका नकरात्मकहरुसंगको युद्ध नै अहिलेको कविताको मूल स्वर भएको छ । कृष्ण सेन इच्छुक ,आहुति,इश्वरचन्द्र ज्ञावाली,गंगा श्रेष्ठहरुले लडाकू यथार्थवादी कविताहरु लेखेर साहित्यमा नया धारको शुरुआत गरेकाछन् । समाजवादी यथार्थवाद कै धरातलममा उभिएको लडाकू यथार्थवाद र जादुइ यथार्थवाद साहित्य कलामा आजको प्रगतिवाद हो । प्रगतिवाद र प्रगतिशील तथा जनवादी र देशभक्तहरुको साहित्य कलामा पनि लडाकू यथार्थ प्रतिविम्बित भएको हुन्छ । यसै अनुरुप युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु कविता संग्रहमा कवि टंक सम्वाहाम्फे पनि देशभक्त र जनवादी तथा प्रगतिशील र मानवतावादी देखिएकाछन् ।
२०२४ साल वैशाख ७ गते कुरुले तेनुपा गा.वि.स.धनकुटा जिल्ला कोशी अञ्चलमा जन्मनु र महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस धरानमा पढ्नु सम्वाहाम्फेको जीवनमा ठूलो अहोभाग्य हो । सुन्दर प्राकृतिक वातावरणमा मान्छे स्वत कवि वन्न पुग्छ । कसैले लेख्छन् । कसैले लेख्तैनन् । लोकगीत,लोककविता,जुवारी,श्लोक,मेलापात,चार्डपर्व,घास दाउरा जादा गाइने गीत जम्मै लेखिएका हुदैनन् । तुरुन्ता तुरुन्तै कथिएका हुन्छन् । तर यहा लेख्ने र छपाउनेकोमात्र नाम प्रचलित हुन्छ । यो पनि एउटा विडम्बना नै हो । वितम्बना जे होस् चलेको चलनलाई मान्नै पर्ने हुदो रहेछ । ब्यास,कालिदास,भारबी,इलियट,वाइरन र गिन्र्सवर्गजस्ता कविहरु लोकमा छापिएका कृतिबाटै स्थापित भएकाछन् । र उनीहरुले लोकसाहित्यलाई भने आफ्नो कृतिको मूल आधार बनाएका छन् ।
कवि टंक सम्वाहाम्फेले आफ्ना कवितामा लोक विधिलाईगहिरोगरी ध्यान दिएको पाईदैन । योउनको मूल कमजोरी हो । ४१ वटा गद्य कवितामा लोक शैलीको उपयोग भएको कतै पाईदैन । हङकङ र कोरिया बसेका कवि को आधुनिकताको मोहलाई त्यति अस्वभाविक भन्न मिल्दैन ।आजको प्रविधिले उन्नति गरेर कम्प्यूटर युगमा आइपुगेको छ । यस बेला मान्छे ज्यादै सुविधाभोगी भएकाछन् । प्राकृतिक सुविधा भन्दा अप्राकृतिक "रेडिमेड"मेसिनीकृत सुविधाले मान्छेको जीवन नै यान्त्रिक हुन गएको छ । जब कि प्रकृति र प्रकृतिको यन्त्रवत्नक्कलमा धेरै फरक छ । जस्तै प्रकृतिमा स्वभावगत फुल्ने प्राकृतिक फूल र प्लाष्टिकको यान्त्रिक फूलमा जति भिन्नता छ । त्यति नै भिन्नता छ पानी र पानी चित्रकलामा । आजको कविता,गीतले स्वभाविक सम्वेदना,अनुभूति र विवेकलाई नै त्याग्न थालेकाछन् । कम्प्युटर संम्भोगमा आत्मरति गर्ने केटी र केटाहरुमा असहज,अप्राकृतिक आत्मरति गर्ने र त्यसलाई महान् प्रेम ठान्ने पागल पागल्नीहरु " कम्प्युटर साथी "मा गेम खेल्न ब्यस्त छन् । कवि टंक सम्वाहाम्फेको कविताले चोखो प्रेम चाहेको छ । विदेशी प्रेमीकासंग अंगालो मारेर चुम्बन गर्दाको आत्मिय सुख र विछोड हुदाको दुखको अनुभूति प्रेम कवितामा ब्यक्त भएको छ ।
कवि टंक सम्वाहाम्फे,श्रमजीवीको प्रशंसामा कविता लेख्छन् । लालीगुरासको राष्ट्रिय महिमाको गीत गाउछन् । कवितामा कला भर्छन् । जीवनको तीतो यथार्थलाई मिठो सपनाले भर्छन् र त्यो सपना साकार गर्ने कडा संघर्ष गर्दछन् । धनकुटा,दक्षिण कोरिया,हङकङ र धरानको सेरोफेरोमा कविको जीवन वर्तमान समयमा उर्ली उर्ली बगिरहेकोछ । कविता संग्रहभित्र उनको यहि सत्य तथ्य एउटा लयमा,गद्य लयमा उनेकाछन् । वाल्ट हिटमेनद्वारा शुरु गरिएकोआधुनिक गद्य कविता नेपालमा गोपाल प्रसाद रिमाल,भूपि शेरचन,वैरागी काइला,बाशु शशी,काल्रि्रसाद रिजाल,क्षेत्रप्रताप अधिकारी,हरिभक्त कटुवाल हुदै हिरा आकास,पूर्णविराम,कुन्ता शर्मा,बम देवान,वेणु आचार्य,नरेश शाक्य,कृष्ण पाख्रिन हुदै रक्षा र्राई र श्रवण मुकारुङ्ग,विप्लव ढकाल,तथा शशी ललुम्बुसम्म आइपुगेको छ । यसै क्रममा यसै पंक्तिमा अब टंक सम्वाहाम्फे पनि ४१वटा कविताको संग्रह लिएर पूर्वी आकासमा उदाएकाछन् । यहा कृति समीक्षाको नाममा मैले कविताको केस्रा केस्रा केलाउने कर्मकाण्ड गरेको छैन । पाठकहरुले पठनपाठनमा आफै यी कविताहरुले आफ्नो स्थान र पहिचान बनाउने नै छन् ।

युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुको गुदी

2008-06-01T21:31:00.001-07:00

चन्द्र मादेन "आन्छन्"
मेरा अभिन्न मित्र टंक सम्वाहाम्फेजीले (वहाँ नेपालदेखि छुट्टी बिताए भर्खरै हङकङमा प्रवेश गर्नु भएपछि हाम्रो पहिलो भेटमै) 'मेरो उपहार स्वरुप' भनेर अचानक मेरो हातमा पुस्तक थमाइदिनु भयो । एकछिन त अलमल्ल परेँ । पुस्तक नियाल्न थाले "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" (कवितासंग्रह) का कवि पर्नु भएछ वहाँ नै । आफैम छक्क पर्दै ज्यादै कौतुहलका साथ भित्र बाहिर आत्तिँदै पुस्तक हेरेँ आफैँ छक्क परेँ। भित्रबाहिर,छेउकुना तलमाथि सबै सरसर्ती हेरेर पनि कति दोहोर्‍याइ तेहर्‍याइ पनि हेरेँ । मेरो मन आफैँ भित्र बोल्न थाल्यो 'मेरो मित्र टंक सम्वाहाम्फे यत्रो कवि हुनुहुदोयत्रो लेखक हुनुहुदोरहेछ । मैले यतिका -चार बर्षनिरन्तर सर्म्पर्क) हाम्रो अटुट संगत हुँदा पनि अझै राम्ररी चिनिसकेको भने थिइनरहेछु । वहाँको हरेक गतिविधि,जस्तै हेराइ,वोलाइ,गराइ भनौँ हरेक क्रियाकलापमा सधै भावुकता,आत्मियता,इमान्दारिता,कर्तब्यनिष्ठता र मिलनसारपना पाइन्थ्योतर यो लुकेको कवित्व कलम चलाउने वहाँको प्रतिभाप्रति भने म स्वयं अनभिज्ञ रहेछु आदि'
"मानिसमा पलाएको कुनै पनि आत्मा वा भावनालाई कसैले रोकेर राकिन्न,प्रकृतिले सृष्टि गरेको सूर्य र चन्द्रलाई कहिल्यै पनि छेक्ता छेकिन्न" भने झैँ हङकङ जस्तो अति ब्यस्त शहरमा लगभग ५०,६० हजार नेपालीहरु भित्रिएको मध्ये ९९ प्रतिशत रोजगारकै निम्ति भित्रिएको ठाउँमा अन्य क्रियाकलापलाई थाती राखेर सिङ्गो पुस्तक सृजना गर्न सफल हुनु भएकोमा श्री टंक सम्वाहाम्फेज्यूको परिश्रमलाई आमसमुदायले मूल्याङ्कन गर्नै पर्छ ।
प्रत्येक मानिसको कुनै बस्तुलाई अङ्कीत कल्पित गरेर हेर्ने दृष्टिकोण आ-आफ्नै किसिमको हुन्छ । मैले पनि यो आकर्षक पुस्तकलाई गहिरो दृष्टि लगाई समीक्षा गर्नुपर्दा ४१ वटा कविता र सिसा कलमद्वारा कवितालाई सजावट गरिएको पुस्तक बाहिर देख्दै ज्यादै आकर्षित पानाहरुमा कविताको चयन गराइ अत्यन्त खारिएको छ, भनौँ सम्पादन गर्न कवि टंक सम्वाहाम्फे सफल हुनु भएको छ । त्यसमा पनि सबै भन्दा आकर्ष "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" भन्ने पुस्तकको शीर्षक नै विशेष महत्वपूर्ण,प्रभावशाली देखिन्छ । त्यस्तै पुस्तकको अर्को मुख्य विशेषता लिम्वू (किरातँ जाति ) वंशहरु सिमित औँलामै गन्न सकिने मात्र विद्वान,लेखकहरु भएको वेला टंक सम्वाहाम्फे (किराँत ) ले पनि कवि बनेर सबैलाई उदाहरणीय रुपमा देखाउन सफल हुनु भएको छ ।
प्रस्तुत पुस्तक भित्र ६८ पृष्ठ लामो आकर्षक कविताहरु सबैको बुँदागत रुपमा समीक्षात्मक टिप्पणी गर्दा धेरै लामो ब्याख्या गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले मुख्य मुख्य कविताको शीर्षक र कविजीको समष्टि रुपले भावना छोटकरीमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छु -
पुस्तकसँग सम्बन्धित अथवा पुस्तकको शीर्षक नाम नै "युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु" भन्ने भित्रको कविता आजको दुनियाँ व्यक्तिगत स्वार्थको लागि वुद्धको उपदेश अहिँसा,शान्ति आदिलाई छोडेर अरुको विध्वंस गर्न लाग्नेहरुलाई कवि यसरी भाव पोख्नु हुन्छ -
"उल्टै डस्न खोज्छन् गोमन र्सप झैं
मपाईत्वका हिटलरहरु
उल्टै मौका छोप्न खोज्छन्साधु विराला झैं
प्रतिघातका जुडासहरु "
'अस्मिताको खातिर' कविताको शीर्षकमा स्वार्थी अमानवीय दुश्चरित्रलाई व्यङ्गयात्मक पाराले हिंस्रक जनावरसँग तुलना गर्दै आफ्नो कर्तव्यलाई अस्मिता (इज्जत) सँग दाज्दैर्,कर्तव्य भन्दा बाहिर गएको निरिह मान्छेलाई संज्ञा दिदै कवि सम्वाहाम्फे यसरी लेख्नु हुन्छ
"मुटु छेड्ने चित्कारहरुले
गाढा निन्द्राको तन्द्राबाट
एक्कासी व्युँझिएछन् निन्द्रित मेरा आँखाहरु
र तत्काल दृष्टिहरु हुत्याउँदा
देखे त्यहाँ हुलका हुल व्वाँसाहरु" भन्ने अति आक्रोसित,गुञ्जायमान चेतनशील शब्दले प्रहार गर्नुभएको छ ।
त्यस्तै कवि राष्ट्रिय फूल "लालीगुराँस"मा अरुलाई उपहासको भावनाले अनुरोध गर्दै,आफ्नो देशप्रतिको जिम्मेवार बोध गराउँदै
"तिमी नफुले दुःखका क्षणहरु भुलिदैन
तिमी नफुले नेपालीको मन फुल्दैन
तिमी नफुले खुशियालीमा देश झुम्दैन"
आदि अति मार्मिक देशप्रेमको भावनामा विम्बित हुनुभएको छ ।
कविताको शीर्षक नै राष्ट्रवादी "मेरो देश" भन्ने वितिक्कै पढौं पढौं लाग्दो । ढर्रा र वेकम्फुसे हाउभाउ धेरै भएको पाश्चात्य वाहृय संस्कृतिले आक्रमण गर्न खोज्ने पश्चिमेली संस्कृतिलाईआफ्नो देशको खातिर चुनौति दिदैं
"कैदि भएका छन् स्वतन्त्रताहरु
दौरा सुरुवाल र ढाकाटोपी
राष्ट्रिय भेष भएको मेरो देश
टाइसुटको शोषणमा परेर हो कि कुन्नी
अब संग्राहलयमा मात्र
प्रदर्शन गरिने भएको छ ।"
जस्ता अति सम्वेदनशील उक्ति प्रस्तुत कवितामा उतार्न सफल हुनुभएकोछ । त्यसैले कवि सम्वाहाम्फेजीको यो पुस्तकको कविताहरु मध्ये सबै भन्दा आकर्षक राष्ट्रियताले ओतप्रोत भएको सबैभन्दा स्तरीय कविता भन्दा अत्युक्ति नहोला ।
त्यस्तै कवि आफ्नो प्यारो देश नेपाल आमासँग बस्ने इच्छा हुँदाहुँदै वाध्यतिएर विदेशिनु परेको अनि आफ्नो जन्मभूमि प्रतिको आलो स्नेहलाई प्रसव वेदनाका साथ "प्यारो गाउँको सम्झनामा" कविताद्वारा कवि आफ्नो गुनासो पोख्नुहुन्छ
"इच्छा थिएन मलाई
आफ्नो गुँडलाइै छोडेर मुङ्लान पस्नु
उद्देश्य थिएन मेरो
मातृवात्सल्यबाट टाढिनु"
त्यस्तै गरेर कवि सम्वाहाम्फे देशको वर्तमान राजनैतिक स्थितिलाई गहिरिएर अध्यायन गरी शासकहरुद्वारा अन्याय अत्याचार गरी आफ्नो प्यारो स्वभिमान मुलुकलाई गुमराहमा पारेको कुरा स्विकार्दै राष्ट्रको दुःख व्यथामा भावविहृवल हुँदै "देशको आत्मकथा" भन्ने अत्यन्तै सान्दर्भिक शीर्षकद्वारा कवि सम्वाहाम्फे पुनः राष्ट्रप्रतिको चिन्तनका भाव यसरी पोख्नुहुन्छ
"पढें उसका मुहारहरु
मौन थियो धुम्मिएको बादल जस्तै
निहाले सर्वाङ्ग
देखें प्रत्येक गोरेटोहरुमा
लाठी र बुटहरु क्रुरताले बज्रिएको
अधिकारहरु खोसिए निर्ममताले बाँच्नेका "
भन्ने गहकिला शब्दहरुले चोटिलो प्रहार गर्दै कवि सम्वाहाम्फे सानो कलमको टुप्पाले ठूलो खोपडी भएकाहरुलाई जनचेतना जगाउने उदेश्यले माथिको व्यङ्ग्य पोख्नु भएको छ ।
क्रमैसँग कविता सबैलाई गहिरिएर हेर्दा अधिकांश कविजीको गन्तब्य विहिन यात्रा झैँ आफ्नै रफ्तारमा कुदिएको देखिए तापनि कवि कविताका हरफहरु ज्यादै देशप्रेमले अभि प्रेरित भएर राष्ट्रियताप्रति उत्तरदायी भएको देखिन्छ । जेहोस् समग्रमा मूल्याङ्कन गरेर भन्नु पर्दा युवाकवि सम्वाहाम्फे आजका युगका स्वार्थी समाजलाई चुनौती दिंदै केही गरौं भनेर नयाँ जोस जाँगरका साथ कृति प्रस्तुत गर्न सफल हुनु भएको छ भने कति "मपाईँपन बोकेका आफूलाई उत्कृष्ट कवि भन्न रुचाउने" खोक्रे कविहरुको बोक्रे धाकलाई प्रमाण स्वरुप कविता संग्रह सृजना गरी मुखमा बुजो लगाइदिनुभएको छ । आशा गरौं कवि सम्वाहाम्फे आगामी दिनहरुमा पनि एवं रितले निरन्तर आइरहनु हुनेछ । अन्त्यमा भन्नै पर्दा कविजीको समाज,राष्ट्रियता,देशप्रतिको उत्तरदायी हुनुभएको सिङ्गो जनसमुदायलाई आत्मबोध गराउन विकृति विसंगतिका विरुद्धमा जनचेतना जगाउने खालका क्रान्तिकारी कविता पनि प्रस्तुत गर्नुपर्ने अति आवश्यक देखिन्छ । अहिलेलाई इति श्री ।

परिवेश,सृजनशीलता र टंक सम्वाहाम्फे

2008-06-01T21:29:00.000-07:00

योगेन्द्र दाहाल
नेपाली साहित्यको मध्यकालीन इतिहासमा 'अदभूत रामायण' नामक कृति लिएर श्री रमाकान्त वराल धनकुटा जिल्ला कुरुले तेनुपाको तर्फबाट हाजिर रहनु भयो । लेखनाथकालीन परिस्कृत आधुनिक नेपाली साहित्यसंगै स्वच्छन्दवादी साहित्य यात्राको नाममा अराजकता पनि आउन नखोजेको अवश्य होइन । ठीक यसै मुहुर्तमा २०१८ ताका ' नेपाली भजनमाला ' नामक कृति दिएर कुरुले तेनुपाको तर्फबाट आधुनिक नेपाली कविता यात्राको पूर्वाद्धमा श्री अग्निप्रसाद वराल पुग्नु भयो । नेपाली साहित्यको कविता यात्राको आधुनिक वर्तमानतामा आइपुग्दा कुरुले तेनुपाको साहित्यिक पूँजीको हकमा टंक सम्वाहाम्फे तेस्रो उपस्थिती हो । ' यद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु ' कुरुले तेनुपा काव्य यात्राको तेस्रो श्रृङ्खला हो । यस कृतिमा एकचालिस वटा कविता शिखरहरु श्रृङ्खलित छन् ।
भन्ठान्थे,पुगस पुगेस आर्थिक जीवनको झन्झावातबाट थोरै माथि उठ्ने अभि प्रायले टंक सम्वाहाम्फे कोरिया गए हङकङ गए । विदेशी परिवेशको तुमुल कोलाहलमा समायोजित होला, विलाउला उनको श्रृजनशीलता । तर त्यसो भएनछ । विदेशबाट त उनी झन् 'यद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु' पो लिएर आउछन् । विदेशी झिलिमिलिमा नेपाली कवित्व झाँगिन पो थालेछ । गैरनेपाली स्थिति भित्र फष्टाएको यो नेपाली काव्य यात्रा नै कवि सम्वाहाम्फेबाट हाम्रो साहित्यले पाउने उपलब्धि हो ।
यदि शुक्रवारे भन्ज्याङमा सल्लाका वोटहरुसंग हावा सुसेली खेल्दा र चराहरु वोल्दा कविता भावको झंकार हुन्छ भने त्यो हङकङ रहने टंक सम्वाहाम्फेको ढुकढुकी हुँदोरहेछ । यदि जरुवा खोलाको पानीमा कलकलको कुनै स्वर सुन्न सकिन्छ र त्यसमा लय छ भने त्यो सम्वाहाम्फेको सम्वेदना हुदोरहेछ,यदि झुल्के घामले हिमालमा लालिमा पोतेको वेला त्यो दृश्यको कुनै अर्थ प्रकाश हुन्छ भने त्यो यी कविको भाव तरलता हुदो रहेछ । हामी यहा वस्नेहरुको मन वसेको माटोले, यहाका हाफ्ना गुरासहरुले र वुकी फूलहरुले छुन सकेनन् तर टाढा वसेका सम्वाहाम्फेको मन नेपाली साहित्य प्रति सृजनहीलता वनिरह्यो । सृजना कहिल्यै कतै मर्दोरहेनछ । "ढुङ्गाको काप फोरेर पनि उम्रन्छ पिपल" भनेर माधव घिमिरेले लेखेको सत्य रहेछ ।
कुरुले तेनुपाको एउटा साधारण परिवारमा जन्मेका कवि सम्वाहाम्फेको साहित्य सृजनामा शुरु कालदेखि नै रुचि राख्ने युवक थिए । उनको कवित्वको उत्पति र विकासमा नितान्त उनीमात्र आफ्नो भूमिकामा एक्लैछन् । पारिवारिक संगतले उनको कवित्व शक्तिको प्रस्फुटन र विकास खासै योगदान गर्यो होला जस्तो मलाई लाग्दैन । त्यसैले कवि सम्वाहाम्फेको काव्यात्मकताको पृष्ठभूमिमा वुकी फूलहरुको सुगन्ध पाइन्छ,जरुवा खोलाको कलकल पाइन्छ,भन्ज्याङको सुसेली पाइन्छ । स्वतस्फूर्त रुपले उनको कविता यात्रा प्रारम्भ हुन्छ । अव आजको चर्चाको सीमा भित्र आउन चाहान्छु ।
"युद्ध भित्र उभिएका वद्धहरु"भन्ने शीर्षक प्रतीकात्मक छ । आजको संसारमा प्रवल जिजीविषा लिएर उभिएका मान्छेहरु संघात हमलाबाट कतिखेरै पनि निमेष मृत्यु मर्न सक्छन् । सवै युद्धरत छन् । आपसमा सवै एकार्काप्रति प्रतिकूल छन् । मृत्यु भय भोगी रहेकाछन् । वुद्धले मुखले मात्र हैन हृदय देखि नै शान्ति चाहेका थिए । जतिखेर पनि योद्धाको रुपमा उभिएको आजको मान्छे युद्ध विभीषिकाबाट ग्रसित छ,कुण्ठित छ । वुद्धले शान्ति बमभित्र होइन मनभित्र रहनु पर्छ भनेका थिए । शान्तिको श्रोत वन्दूक होइन प्रेम र सद्भावना हो भनेका थिए । कवि सम्वाहाम्फे वुद्धको यहि सन्देशको खाचो अनुभव गर्छन् ।
कविले भोगेको विद्यमान परिस्थिति वास्तव मै विरोधाभाषी छ । यदि यो स्थिति समाल्ने हो भने वुद्धको शान्तिलाईकार्य स्वरुप प्रदान गर्न सक्नुपर्छ । भातृत्व प्रेमभाव जागृत रहनुपर्छ । देखावटी समाप्त हुनुपर्छ । वम वोकेर शान्ति चाहाने विरोधाभाषी मानव स्वभाव परिवर्तन हुनु पर्छ भन्ने कविको निष्कर्ष आहृवान छ । आजको पेचीलो स्थितिलाई कविले ब्यंग्य हानेकाछन् । मानवको जिजीविषा माथि प्रश्न चिन्ह उठाएकाछन् । सवैलाई वन्धु व्यवहार गर्न र शान्तिका परेवाहरु उडाउन आहृ वान गरेकाछन् । मान्छे व्वासाहरु देखि सावधान रहन सुझाव दिएकाछन् ।
कवितामा छायावादी प्रतीकवादी संयोजन राम्रै मिले जस्तो लाग्छ । विम्वहरु तीखा र प्रष्ट छन् । आयामेली वस्तसता र सम्पूर्णता तथा भाव तरलता कविलाई मन पर्नथाले जस्तो छ । भूमिकामा पनि आयामेली वौद्धिकताका प्रखर व्यक्तित्वको उपस्थितिले कृतिलाई गौरवशाली वनाउन वाकी राखेको छैन ।
कृतिको भौतिक पक्ष सुन्दर छ । पढु पढु लाग्ने छ । भावचित्रहरुले कविता पंक्तिहरुमा थप उर्जाको रुपमा पाठकको कल्पना शक्तिलाई जागृत गरेकाछन् । कवि समकालीन सत्यता तिर प्रष्टछन् । सवै खाले युद्धलाई समाप्त गर्ने वा पूर्णविराम गर्ने र भातृत्व प्रेमले संसारलाई एउटै वनाउने कवि सम्वाहाम्फेको सदिच्छा पूरा होस् । सृजनशील भएर कवि निरन्तर सृजनामा वोली रहुन् । हाम्रो शुभेच्छा ।
यो समीक्षा प्रस्तुत कृतिको तीसौं कविता प्रति समर्पित - समीक्षक
२०५७ / १२ / १० कुरुले तेनुपा ९

टंक सम्वाहाम्फेको युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु

2008-06-01T21:27:00.000-07:00

बद्री पलिखे
जिन्दगीको नदीलाई तर्न सकिन्छ कि भनेर जंघार हिड्न कोसिस गरिरहेछुतर कहिल्यै जंघार नाघिसकेका हुदैनौ वरु निरन्तर अनुभूति मात्र संगालीरहेका हुन्छौ । यसरी अनुभूति संगाल्ने क्रममा अनेकौ रीतहरुलाई ब्यहोर्दै आफ्नो जन्मभूमिवाट पराइभूमिमा पाइला टेक्दा पनि आफ्नोपनले कहिल्यै छाड्दैन रहेछ । हरपल मुटुमा भावनाहरु सजीव भएर लस्करै उभिन थाल्छन् । तब म त्यसलाईसाचो अनुभूतिसंग मुछेर निर्माण गर्न थाल्छु कविताका लहरहरु ......। र परिश्रमको पसीनाले भिजाएर ओसिलो पार्न खोज्छु कवितालाई परिस्थितिको सक्षम मैदानमा ।
यथार्थमा भन्ने हो भने आधा दशक दक्षिण कोरिया र आधा दशक हङकङ गरेर सिंगो एक दशक सन् " १९९२ - २००१" लाई यस कविता संग्रहमा कैद गरेको छु । यी भनाई हुन् कवि टंक सम्वाहाम्फेको आफ्नै कुरा युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुको हो । आयामेली कवि इश्वरवल्लभ " द्रष्टा र श्रष्टा कवि सम्वाहाम्फे " भूमिका लेखनमा वुद्ध तथा सबै तथागतहरुमा करुणामय छवि र विम्वहरु पहिलेका जस्ता छैनन्, वुद्ध र अहिंसाका सम्बन्धमा चिन्तन गर्ने क्रममा साहचर्यमा अथवा चिन्तनको समिपमा विल्कुल पृथक प्राय उल्टो स्थितिको आभाष नैयुद्ध हो भनी संग्रहको परिभाषा गरेकाछन् ।
आफ्नो संस्कृति,भाषा,कला,साहित्य,धर्म,जाति आदि कसैद्वारा किचिदै गैरहेकोवेला बचाउनु पर्दछ जोगाउनु पर्दछ भन्दै टाढा हङकङवाट कवितामा आवाज वुलन्द गर्दै नेपाली साहित्यको फाटमा छलाङ्ग मार्दै अघि वढेका कवि हुन्- टंक सम्वाहाम्फे। विदेशी भूमिमा गरेका भोगेका प्रत्यक्ष आफ्नो अनुभूतिहरु सिर्जनामा सिर्जित गरेकाछन् कविका यस कृति युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरुमा कवि उत्तर कुमार राईले टंक सम्वाहाम्फेको व्यक्तित्व र कृतित्व बारे परिचय दिनु भएको छ । कविको भनाई इश्वरवल्लभको भूमिका उत्तर कुमार राईद्वारा प्रस्तुत परिचयले " कवि टंक सम्वाहाम्फे र युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु " कोसमग्र मुल्याङ्कन भइसकेको छ यसमा थप करा भनेको पाठकीय अनुभूति र प्रतिक्रिया मात्र हो ।
सन् २००० वि.सं.२०५६ मा नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङकोप्रकाशनमा प्रकाशित टंक सम्वाहाम्फेकोयुद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु -कवितासंग्रह)प्रकाशनमा आएको छ । चौबिसे कुरुले तेनुपा गा.वि.स.वडा नं- ५-तेनुपा धनकुटा,कोशीमा २०२४ साल वैशाख ७ गते जन्मिएर हाल हङकङमा बसोबास गरिरहनु भएका भर्खरै ४० वषन्त पार गरेका ४१ टेक्नु भएका युवाकवि टंक सम्वाहाम्फे मधुपर्क,निर्माण,चौविसेको मुस्कान,अविराम,पूर्वक्षितिज,वैशालु आदि दार्जिलिङ्ग,नेपाल,हङकङबाट प्रकाशित हुने पत्रपत्रिकाहरुमा कथा,कविता,मुक्तक आदि फुटकर रचनाहरुको प्रकाशन भएको छ । युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु -कवितासंग्रह )वहाको प्रथम कवितासंग्रह हो । यसभित्र वहाका ४१ वटा स्वदेश प्रेम प्राकृति प्रतिको मोह र जीवन भोगाईका तिता मीठा अनुभवहरुका अनुभूतिहरु भएका कविताहरु छन् । आवरणमा शान्तिको प्रतीक उडिरहेका तीनवटा परेवा, कालो आकासेरंगको निलो ,फिका रंगको रातो र पानी रंगको हरियो रंग भएको वुद्धसमाधि रकेट र मिसाईल स्वयम्भूका दुइटा आखा भएको अर्थपूर्ण चित्राङ्कीतमा सेतो अक्षर भएकोयुद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु (कवितासंग्रह ) लेखिएको आकर्षक आवरण पृष्ठ छ । प्रत्येक कविताहरुमा अर्थपूर्ण र भावपूर्णचित्रहरुद्वारा सजाईएको प्रस्तुत कविता संग्रह हेर्दै लोभलाग्दा छन् ।
कवि टंक सम्वाहाम्फेनेपाली सर्म्पर्क समिति दक्षिण कोरियाका भू.पू.क्षेत्रिय अध्यक्ष,किरात याक्थङ चुम्लुङका केन्द्रिय उपाध्यक्ष,नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङका संस्थापक उपाध्यक्ष (हाल अध्यक्ष),चौविसे सेवा समाजको भू.पू. कोषाध्यक्ष (हाल सल्लाहकार),र नेपाली साहित्य प्रतिष्ठान हङकङको संयोजक एवं चौविसेका गोरेटाहरु बार्षिक
मुखपत्रका सम्पादक समेत हुनुहुन्छ ।
यस कविता संग्रह भित्रका ४१ वटा कविताहरुमा लालीगुरास,मेरो देश,इतिहास,प्यारो गाउको सम्झनामा,देशको आत्माकथामा आफू जन्मिएको भूमिको सम्झना माटोको माया देशको गौरवगाथाप्रति गौरव र स्वदेश प्रेम एवं आफ्नो मुलुकको प्रकृतिको वर्णन छ । जस्तो
तिमी नफुले नेपाली मन फुल्दैन
तिमी नफुलेखुशीयालीमा देश झुम्दैन
(लालीगुरास - पृ.२०)
आफ्नो देशको जलप्रवाह त्यसै खेर गईरहेको छ । जल भण्डारको देश भएर पनि नेपाली काकाकुल जिन्दगी जिउनु परिरहेछ । यस्तो स्थितिमा गुज्रिरहेको देशको जलप्रवाहलाई उपयोग गर्न सके यो देशको भाग्य उज्यालो हुन्थ्यो होला भनि कविको मन कल्पिन्छ ।
अहमता बोकेर जलभण्डारको
ब्यर्थै बगिरहेछ मेरो देश
खोलानाला र नदीहरुमा
ऐलानी बढिरहेछ मेरो देश
जलप्रवाह अंगालेर
घाटी सुकिरहेछ मेरोदेशको तिर्खाहरुमा
(मेरो देश - पृ.३६)
वहाका इहलीला,दुनियाभित्रको नाटक,आकास मान्छेर ब्वासाहरु,युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु,दिन,कुन उत्सवको तयारीमा -,अस्मिताको खातिर,भावप्रष्ट वोलीहरु,अथाह प्रश्न चिन्हहरु,कृतिम ब्रम्हाजीहरु,विपत्तिमा परेका चराहरु,विभाजितछन् आकासहरु,प्रेम सागर,शहरको निद्रामा ब्यूझिएको म,जस्तै जस्तै,यो जिन्दगीको नशा,समयको डुङ्गा,मान्छे आडम्वरी हुनसक्छ,भावनाको क्यान्भासमा दुनियालाई पोत्दा,छात्तिमा दौडिएको यो मन,वर्षा,एकछाक,वैंशको खोजीमा,नया प्रयासहरु,जिउनुका अनेकौ छालहरु,म एउटा यात्री हु,कम्प्युटर साथी,सपना,विडम्बना भित्रको म,आत्माविश्वासको उज्यालोमा,मान्छेलाई मान्छेबाट बञ्चित गर्नुमा,विदेशी प्रेमिकाप्रति,हामी,एउटा युग कविताहरुमा जीवनको माया,जीवनको दृष्टिकोण,शान्ति सन्देश,मानवीय संवेदना,वर्तमान परिस्थितिबाट वाक्क सामाजिक विसंगतिप्रति ब्यंग्य,सामयिक चिन्तन,उज्यालो भविष्यको चाहानाहरु मूर्त र अमूर्तरुपमा चित्रित भएकाछन् । कविताहरुमा नागवेली प्रस्तुति छ । युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु दार्शनिकता छ । आयामेली भाव छ । अनेकार्थी भाव तरङ्ग छन् । आदर्शवाद छ । प्राय सवै कविताहरुमा तरलता छ । सुन्दर र कलात्मक अभिब्याक्ति छ । जीवन जीउनुको अर्थवोध छ । जिजीविषा छ । कवितामा यौवनको मादकता र नशा छ । फूलहरुको वासना र सौर्न्दर्यता छ । आडम्वरी समाजप्रति असन्तोष छ । समाजसंग यक्ष प्रश्नहरु छन् । जीवन जीउनुको भोगाई,दुखाई र सुस्केराहरु छन् । शान्ति सन्देश छ । वहाको कवितामा देश दुख्छ । गुरास फुल्दा देशको सम्झना आउछ । भाषा सरल छ । भाव गहन छ । कवितामा संगीत ध्वनि छ । कविताहरु सवै सवै स्तरीय र राम्रा राम्रा छन् ।
युद्ध भित्र पनि वुद्ध जन्मिन सक्छ
वुद्ध फेरि फेरि जन्मिनु पर्दछ
वुद्ध आजको माग हो
जाग
युद्ध उभिएका
ए ! वुद्धहरु हो
तिमी उभिएको भूमिमा पनि अर्कोवुद्ध
उदाउन सक्छ अवश्य.......
(युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु - पृ.६)
मान्छेहरु मान्छेबाट विभाजित छन्।मान्छेहरु आफैबाट खण्डित छन् । मान्छेहरु किन मान्छेहरु कै सम्वेदनामा लागिरहेकाछन् - मान्छेहरु किन आफ्नै विरोधको होडवाजीमा लागिरहेकाछन् । यो यक्ष प्रश्न हो । अथाह प्रश्न चिन्हहरु ख्रिष्टको क्रस चिन्ह झैं तेर्सिएकाछन् ।
ओर्लिएकाछन् मान्छेहरु
जहा विभाजित सपनाहरु ओडेर
अहोरात्र
जन्माईरहेछन् टेष्टट्युवबाट कृतिम सन्ततीहरु
(प्रश्न चिन्ह - पृ.१४)
कवि सम्वाहाम्फेको युद्ध भित्र उभिएका वुद्धहरु कविता संग्रह भित्रका कविताहरुमा मानवीय गुण र स्वभावहरु प्रशस्तै छन् । जस्तो प्रकृति प्रेम । स्वदेशको माया जीउनुको अर्थ र जिजीविषा,हर्ष,विस्मात्,छटपटी,समाजिक विसंगतिप्रति असन्तोष,शान्तिको चाहाना,मानवता,भौतिक,विलाशता र विकृतिप्रति असन्तुष्टि,यायावर जिन्दगीको वाध्यता आदि छन् ।
कविहरु कविताका मालीहरु हुन् । मालीहरुले राम्रा राम्रा फूलहरु फूलाउछन् । कृषकहरु अषरका खेति गर्छन् । कविताका फूलहरु,कविताका लहलह बालीहरु उमार्दछन् । सम्वाहाम्फे ज्यूका कविता फूलका जान्ने माली हुन् । कविताका अन्नहरु फलाउने मेहनती कृषक हुन् ।
हरदम छातिबाट दौडिएर
संसार रिङछ यो मन
यथास्थितिको परिधि नाघेर
चल्वलाईरहन्छ यो मन
(छात्तिमा दौडिएको यो मन - पृ.३२)
वहाका वर्षा कवितामा भावतरङ्ग छन् । जीवन र जगतप्रतिको दृष्टिकोण छ ।
बादलको जलमग्न छात्ति निचोरेर
जब आकास चुहिन्छ
तब माटोमा उदाउछन् असिमित खुशीहरु
उर्वर भएर बेहुलीको घुम्टो झैं
हरियाली छाउदा
मुस्कुराउछन् डाडापाखाहरु
(वर्षा - पृ.३४)
कवितामा विषयवस्तु,विम्व,प्रतीक,प्रस्तुति,कला माधुर्यता र कवितात्मक गुणहरु राम्रा छन् । भाषा मधुरता भाव गहनता र चिन्तन छ भने कविता स्वत हृदयस्पर्शी हुन्छन् । वहाको एकछाक कविताले जीन्दगी बाच्नुको परिभाषा र बाध्यता मिठासपूर्ण ढङ्गबाट प्रस्तुत गर्दछ ।
छाक विनाको जीवन
उर्जा विनाको गतिशीलता
(एकछाक - पृ.४०)
अन्त्यमा वहाको निरन्तरता र सफलताको लागि शुभकामना गर्दछु ।